Πρώιμη αττική ιστοριογραφία
περί μοιχείας
Φερεκύδης
Ελλάνικος
Φανόδημος
Αρχαιογνωσία
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ
ΣΚΕΨΗ
Φερεκύδης περί μοιχείας
Ο Φερεκύδης ο Αθηναίος, ιστοριογράφος και
γενεαλόγος του 5ου αι. π.Χ., αποτελεί μία από τις παλαιότερες πεζές πηγές για
την παράδοση της Πρόκριδος και του Κεφάλου. Στις Ἱστορίαι του, βιβλίο
Ζ΄, FGrHist 3 F 77, που σώζεται μέσω σχολίου στην Ὀδύσσεια 11.320,
αφηγείται ότι ο Κέφαλος, θέλοντας να δοκιμάσει την πίστη της συζύγου του,
απουσιάζει επί οκτώ χρόνια και επιστρέφει μεταμφιεσμένος. Πείθει την Πρόκριδα
να συνευρεθεί μαζί του χωρίς εκείνη να γνωρίζει την ταυτότητά του:
Πρόκειται για την ιστορία του Κεφάλου και της Πρόκριδος. Ο Κέφαλος,
θέλοντας να δοκιμάσει την πίστη της συζύγου του, λείπει οκτώ χρόνια και
επιστρέφει μεταμφιεσμένος. Η Πρόκρις συγκατατίθεται
να συνευρεθεί μαζί του, χωρίς να γνωρίζει ότι είναι ο σύζυγός της: «…καὶ
πείθει τὴν Πρόκριν δέξασθαι τοῦτο, καὶ συμμιγῆναι αὐτῷ.»
και
κατόπιν: «…συγκοιμᾶται αὐτῷ.»
Όταν αποκαλύπτεται η ταυτότητά του, ο
Κέφαλος την κατηγορεί. Αργότερα όμως συμφιλιώνονται.
Κρίσιμη
παρατήρηση: εδώ δεν υπάρχει
πραγματική μοιχεία με τρίτο άνδρα. Η Πρόκρις πιστεύει αργότερα ότι ο
Κέφαλος «σμίγει με άλλη γυναίκα»: «ὑπώπτευσεν ἡ Πρόκρις, ὅτι μίσγεται γυναικὶ ἑτέρᾳ.»
Άρα ο Φερεκύδης είναι σημαντικός ως πρώιμη αφήγηση για τη συζυγική πίστη, την
υποψία μοιχείας και τη δοκιμασία της συζύγου, αλλά όχι ως μαρτυρία
πραγματικής μοιχείας της Πρόκριδος με τον Πτελέοντα.
Ελλάνικος ο Λέσβιος περί
μοιχείας
Ο Ελλάνικος ο Λέσβιος (περ. 480–395 π.Χ.)
είναι σύγχρονος του Θουκυδίδη και από τις σημαντικότερες μορφές της πρώιμης
αττικής ιστοριογραφίας. Η Ἀτθίς του αφηγούνταν την ιστορία της
Αττικής. Η Ἀτθίς του περιλάμβανε την αττική παράδοση από τους
μυθικούς χρόνους έως την εποχή του.
Στον FGrHist
4 F 83 (Hellanicus 83) συνδέεται με την παράδοση για τον Κέφαλο και την
Πρόκριδα, ειδικότερα με τον ακούσιο φόνο της Πρόκριδος από τον Κέφαλο και τη
συνακόλουθη δίκη του στον Άρειο Πάγο.
Η παράδοση για τη σχέση της Πρόκριδος με
τον Πτελέοντα παραδίδεται στον Απολλόδωρο, Βιβλιοθήκη 3.15.1. Εκεί η Πρόκρις παρουσιάζεται
ως σύζυγος του Κεφάλου και αναφέρεται ότι:
«ἡ δὲ λαβοῦσα
χρυσοῦν στέφανον Πτελέοντι συνευνάζεται, καὶ φωραθεῖσα ὑπὸ Κεφάλου πρὸς Μίνωα
φεύγει.»
Δηλαδή: «Εκείνη, αφού έλαβε χρυσό στεφάνι,
συνευρίσκεται με τον Πτελέοντα και, όταν γίνεται αντιληπτή από τον Κέφαλο,
καταφεύγει στον Μίνωα.»
Πρόκειται επομένως για σαφή αφήγηση
σεξουαλικής σχέσης μιας έγγαμης γυναίκας με άλλον άνδρα: η Πρόκρις είναι
σύζυγος του Κεφάλου και ο Πτελέων ο εραστής της. Η πράξη, με βάση το
περιεχόμενο της αφήγησης, μπορεί να χαρακτηριστεί μοιχεία, μολονότι ο Απολλόδωρος στο συγκεκριμένο χωρίο δεν
χρησιμοποιεί τη λέξη «μοιχεία», αλλά το ρήμα «συνευνάζεται».
Ωστόσο, δεν είναι ασφαλές να αποδώσουμε
απευθείας στον Ελλάνικο F 83 τη
συγκεκριμένη λεπτομέρεια της σχέσης με τον Πτελέοντα. Το απόσπασμα του
Ελλανίκου αφορά κυρίως το μεταγενέστερο στάδιο της ιστορίας: τον ακούσιο φόνο
της Πρόκριδος από τον Κέφαλο και τη δίκη του στον Άρειο Πάγο. Η λεπτομέρεια της
συνεύρεσης της Πρόκριδος με τον Πτελέοντα, με το χαρακτηριστικό «λαβοῦσα
χρυσοῦν στέφανον», πρέπει επομένως να παραπέμπεται στον Απολλόδωρο, Βιβλιοθήκη 3.15.1, και όχι χωρίς επιφύλαξη στον
Ελλάνικο.
Έτσι, η ασφαλής διάκριση είναι η εξής: Ελλάνικος, FGrHist 4 F 83 — φόνος της
Πρόκριδος και δίκη του Κεφάλου στον Άρειο Πάγο· Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 3.15.1 — η συνεύρεση της έγγαμης Πρόκριδος
με τον Πτελέοντα.
Φανόδημος ο Αθηναίος — 4ος αι. π.Χ.
Ο Φανόδημος είναι μεταγενέστερος
Ατθιδογράφος. Ο Φανόδημος είναι Ατθιδογράφος
με την αυστηρή έννοια, του 4ου αι. π.Χ., και το έργο του ήταν Ἀτθίς.
Τοποθετείται πριν από το 374/3 π.Χ. και μαρτυρείται ως βουλευτής το 344/3. Έγραψε
Ἀτθίδα και καταγράφεται ως FGrHist 325, με αποσπάσματα από το
έργο του.
Η παράδοση
που διασώζει ο Απολλόδωρος για την Πρόκριδα συνδέεται στο ευρετήριο των
αποσπασμάτων με τον Φανόδημο, FGrHist 325 F 3.
Λόγος Έμφρων
[ ανάρτηση 27 Σεπτεμβρίου 2026 :
Πρώιμη αττική ιστοριογραφία
περί μοιχείας
Φερεκύδης
Ελλάνικος
Φανόδημος
Αρχαιογνωσία
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]