Ιωάννης Τζέτζης "Χιλιάδες" Αρχαιογνωσία Λίγα Σχόλια

 

Ιωάννης Τζέτζης

«Χιλιάδες»

Αρχαιογνωσία

Λίγα Σχόλια

 

 

 

 

Εισαγωγή

   Οι «Χιλιάδες» του Ιωάννη Τζέτζη (Χιλιάδες ή Βιβλία Ἱστοριῶν) είναι ένα εκτενές ποιητικό έργο του Βυζαντινού λογίου Ιωάννη Τζέτζη, που έζησε τον 12ο αιώνα μ.Χ. Αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα της βυζαντινής προσπάθειας να συγκεντρωθεί, να σχολιαστεί και να διασωθεί η γνώση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

   Παρά τον τίτλο τους, δεν είναι απλώς μια συλλογή ιστορικών αφηγήσεων. Περιλαμβάνουν μυθολογικές διηγήσεις, βιογραφικές πληροφορίες, φιλολογικά σχόλια, λογοτεχνικές αναφορές και πλήθος παραθεμάτων από παλαιότερους συγγραφείς.

   Ο αρχικός τίτλος του έργου είναι Βίβλος Ἱστορική ή απλώς Ἱστορίαι.

   Η ονομασία Χιλιάδες (Chiliades, δηλαδή «χιλιάδες») καθιερώθηκε από τον πρώτο εκδότη, τον Nikolaus Gerbel, το 1546, ο οποίος χώρισε το κείμενο σε ενότητες περίπου χιλίων στίχων. Το έργο, στη γνωστή του μορφή, περιλαμβάνει περίπου 12.700 στίχους.

    Οι στίχοι είναι γραμμένοι στον λεγόμενο πολιτικό στίχο, τον χαρακτηριστικό δεκαπεντασύλλαβο της μεσαιωνικής ελληνικής ποίησης, και όχι στο αρχαίο δακτυλικό εξάμετρο.

   Οι Χιλιάδες συγκεντρώνουν πληροφορίες από πολλούς τομείς της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής παιδείας:

/ a. Μυθολογία: θεοί, ήρωες, γενεαλογίες και μυθικές αφηγήσεις.

/ b. Ιστορία: πρόσωπα και γεγονότα από την ελληνική και ευρύτερη αρχαία ιστορία.

/ c. Λογοτεχνία: πληροφορίες για ποιητές, συγγραφείς και τα έργα τους.

/ d, Φιλολογία: ερμηνείες λέξεων, σχολιασμός κειμένων και αναφορές σε παλαιότερες πηγές.

/ e. Προσωπικές αναφορές: ο Τζέτζης μιλά συχνά για τη μνήμη του, τις γνώσεις του, τις δυσκολίες του και τη σχέση του με τα βιβλία.

   Το έργο περιλαμβάνει αναφορές σε περισσότερους από 400 συγγραφείς και έχει περιγραφεί από τη σύγχρονη έρευνα ως ένα είδος «βιβλίου μνήμης» της βυζαντινής λόγιας παράδοσης.

    Αυτό σημαίνει ότι οι Χιλιάδες δεν είναι απλώς ένα έργο που μας πληροφορεί για την αρχαία γραμματεία. Αποτελούν επίσης ενδιάμεσο κρίκο στη μετάδοση χαμένων αρχαίων έργων.

   Οι Χιλιάδες είναι μια τεράστια ποιητική εγκυκλοπαίδεια του 12ου αιώνα.

 

Οι συγγραφείς που μνημονεύει ο Ιωάννης Τζέτζης στις Χιλιάδες

   Οι Χιλιάδες, ή ακριβέστερα Βίβλος Ἱστοριῶν του Ιωάννη Τζέτζη, αποτελούν ένα εκτενές βυζαντινό έργο σε πολιτικούς στίχους, στο οποίο ο συγγραφέας συγκεντρώνει ιστορικές, μυθολογικές, φιλολογικές και αρχαιοδιφικές πληροφορίες. Στο έργο παραπέμπει σε περισσότερους από 400 αρχαίους συγγραφείς, αν και οι αναφορές δεν έχουν όλες την ίδια έκταση ή σημασία.

   Ο κάτωθι κατάλογος είναι ενδεικτικός και όχι εξαντλητικός. Επίσης, πρέπει να διακρίνεται ο συγγραφέας που κατονομάζεται ρητά στις Χιλιάδες από εκείνον του οποίου το έργο ή μια πληροφορία παραδίδεται έμμεσα μέσω άλλης πηγής. Η παρακάτω ταξινόμηση είναι θεματική και δεν σημαίνει ότι ο Τζέτζης χρησιμοποιεί όλους τους συγγραφείς με τον ίδιο τρόπο.

1. Ιστορικοί και ιστοριογράφοι

   Στις ιστορικές πηγές που αξιοποιεί ή κατονομάζει ο Τζέτζης περιλαμβάνονται ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο Ξενοφών, ο Διόδωρος ο Σικελιώτης και ο Πλούταρχος. Αναφορές σε ιστορικά γεγονότα συνδέονται επίσης με τον Τίμαιο, τον Έφορο και τον Ελλάνικο.  

   Ο Ηρόδοτος χρησιμοποιείται σε αφηγήσεις για βασιλείς και λαούς, όπως ο Κροίσος και οι Πέρσες. Ο Θουκυδίδης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ιστορικού τον οποίο ο Τζέτζης σχολιάζει και κρίνει ως προς το ύφος του. Ο Διόδωρος εμφανίζεται ως πηγή για μυθολογικές και ιστορικές παραδόσεις, ενώ ο Πλούταρχος παρέχει βιογραφικό και ηθογραφικό υλικό.

2. Φιλόσοφοι

    Από τους φιλοσόφους και τους στοχαστές που εντάσσονται στο ευρύτερο πνευματικό περιβάλλον των Χιλιάδων αναφέρονται ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Πυθαγόρας, ο Αντισθένης, ο Διογένης και ο Σόλων. Ο Σόλων, ειδικότερα, εμφανίζεται και ως νομοθέτης.

   Ο Τζέτζης ενδιαφέρεται τόσο για τις φιλοσοφικές διδασκαλίες όσο και για τα γνωμικά, τις βιογραφικές παραδόσεις και τα χαρακτηριστικά περιστατικά που συνδέθηκαν με τους φιλοσόφους.

3. Επικοί ποιητές

   Κεντρική θέση έχει ο Όμηρος, του οποίου τα έπη αποτελούν βασικό σημείο αναφοράς για τη μυθολογία και την αρχαία λογοτεχνία. Στον επικό και μυθογραφικό κύκλο εντάσσονται επίσης ο Ησίοδος, ο Ορφέας, ο Στασίνος, ο Αρκτίνος και ο Λέσχης. Στους μεταγενέστερους επικούς ποιητές συγκαταλέγονται ο Κόιντος Σμυρναίος και ο Τρυφιόδωρος.

   Η διάκριση χρειάζεται προσοχή: ο Ορφέας είναι μυθικός ποιητής, ενώ ορισμένα ονόματα του επικού κύκλου συνδέονται με έργα που σώζονται μόνο αποσπασματικά ή είναι γνωστά από μεταγενέστερες μαρτυρίες.

4. Λυρικοί ποιητές

   Στους λυρικούς ποιητές που συνδέονται με τις αναφορές του Τζέτζη περιλαμβάνονται ο Πίνδαρος, ο Σιμωνίδης ο Κείος, ο Στησίχορος, ο Τυρταίος, ο Τέρπανδρος και ο Αρίων. Τα ονόματα αυτά εμφανίζονται και στις πρώτες ενότητες του έργου, όπου ο Τζέτζης παραθέτει παραδόσεις για τη ζωή, τις επιδόσεις και τα έργα τους.

   Ο Πίνδαρος μνημονεύεται στην αφήγηση για τον Κροίσο και τον Αλκμαίωνα, ενώ ο Σιμωνίδης εξετάζεται σε σχέση με επινίκια και επιγράμματα. Ο Στησίχορος συνδέεται με την ιστορία του Φάλαρη, ενώ ο Τυρταίος με την πολεμική ποίηση. Ο Τέρπανδρος και ο Αρίων συνδέονται με την ιστορία της μουσικής και της λυρικής δημιουργίας.

5. Τραγικοί ποιητές

   Στην κατηγορία της τραγωδίας ανήκουν ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης. Ο Τζέτζης χρησιμοποιεί το τραγικό δράμα ως πηγή για μυθολογικές παραδόσεις, γενεαλογίες ηρώων, οικογενειακές συγκρούσεις και παραλλαγές γνωστών μύθων.

6. Κωμωδιογράφοι

   Ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της αρχαίας κωμωδίας που συνδέεται με το έργο του Τζέτζη είναι ο Αριστοφάνης. Στον χώρο της παλαιάς κωμωδίας ανήκουν επίσης ο Κρατίνος και ο Εύπολις, ενώ από τη νεότερη κωμωδία ξεχωρίζει ο Μένανδρος.

   Οι κωμωδιογράφοι ενδιαφέρουν τον Τζέτζη ως φορείς πληροφοριών για την αθηναϊκή κοινωνία, τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, τα ήθη και τις προσωπικότητες της αρχαιότητας. Η κωμωδία χρησιμοποιείται συχνά ως μαρτυρία για περιστατικά που δεν παρουσιάζονται με τον ίδιο τρόπο από τους ιστορικούς.

7. Οι υπόλοιποι συγγραφείς

   Πέρα από τις παραπάνω κατηγορίες, ο Τζέτζης αναφέρεται σε ποιητές διδακτικών και άλλων ειδών, μυθογράφους, γεωγράφους, ρήτορες, γραμματικούς και συγγραφείς επιστημονικών έργων.

   Σημαντικά ονόματα είναι ο Νίκανδρος, γνωστός για τα διδακτικά ποιήματά του, ο Λυκόφρων, συγγραφέας της Αλεξάνδρας, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, δημιουργός των Αργοναυτικών, και ο Οππιανός, γνωστός για τα διδακτικά ποιήματά του σχετικά με τη θάλασσα και το κυνήγι.

   Ο Τζέτζης ασχολήθηκε επίσης με τον Αριστοφάνη, τον Ησίοδο, τον Λυκόφρονα και τον Οππιανό σε άλλα φιλολογικά έργα του.

   Στον ευρύτερο κύκλο των πηγών του περιλαμβάνονται ακόμη ο Στράβων, ο Παυσανίας και άλλοι γεωγράφοι ή περιηγητές, καθώς και συγγραφείς που ασχολήθηκαν με τη ρητορική, τη γραμματική και τις φυσικές επιστήμες.

 

Στις Χιλιάδες του Τζέτζη ιστορίες ή αναφορές που αφορούν απαγορευμένες ενώσεις.

   Στις Χιλιάδες του Ιωάννη Τζέτζη υπάρχουν μυθολογικές και ιστορικές αφηγήσεις που σχετίζονται με την αιμομιξία, είτε ως ρητές σεξουαλικές σχέσεις μεταξύ συγγενών είτε ως οικογενειακές γενεαλογίες που περιλαμβάνουν τέτοιες σχέσεις.

   Το σαφέστερα τεκμηριωμένο παράδειγμα είναι η ένωση του Θυέστη με την κόρη του Πελοπία και η γέννηση του Αιγίσθου. Η ιστορία βρίσκεται στις Χιλιάδες Α΄, στην αφήγηση για τον χρυσό αμνό του Ατρέα.

 

1. Θυέστης και Πελοπία — πατέρας και κόρη

Παραπομπή: Χιλιάδες 1.18, περίπου στ. 447–460, στην αφήγηση για τον χρυσό αμνό του Ατρέα.

Πρόσωπα: Θυέστης, Πελοπία και Αίγισθος.

   Ο Τζέτζης αναφέρει ότι ο Αίγισθος ήταν γιος του Θυέστη από την κόρη του, την Πελοπία, την οποία αποκαλεί επίσης Μνησιφάνη σε εναλλακτική παράδοση. Ο Αίγισθος επιστρέφει κατόπιν και σκοτώνει τον Ατρέα, αποκαθιστώντας την εξουσία του πατέρα του.

Το σχετικό σημείο στην αγγλική μετάφραση του κειμένου είναι:

“Thyestes had this son with his daughter Pelopia or Mnesiphane.”

Μετάφραση: «Ο Θυέστης απέκτησε αυτόν τον γιο με την κόρη του, την Πελοπία ή Μνησιφάνη».

  (Πιο κάτω θα παρουσιαστεί και η περίπτωση του Κίμωνος με την αδελφή του Ελπινίκη)

 

 

 

ένωση ανθρώπου με ζώο

Η Πασιφάη και ο ταύρος:

   Στο 1.19 ο Τζέτζης αναφέρεται στη γέννηση του Μινώταυρου, αλλά αυτή η ιστορία αφορά ένωση ανθρώπου με ζώο.

Η Πασιφάη και ο Μινώταυρος στις Χιλιάδες του Τζέτζη

   Η αφήγηση βρίσκεται στο Α΄ βιβλίο, ιστορία 19, «Περὶ τοῦ ταύρου τοῦ Μίνωος», περίπου στους στίχους 479–540, ανάλογα με την αρίθμηση της έκδοσης. Το χωρίο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την έρευνά μας, επειδή ο Τζέτζης παραδίδει δύο διαφορετικές εκδοχές της γέννησης του Μινώταυρου: τη μυθική εκδοχή της ένωσης της Πασιφάης με τον ταύρο και μια εκδοχή που συνδέει τον Μινώταυρο με τον στρατηγό Ταύρο.

    Η δεύτερη εκδοχή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορική και ορθολογιστική ερμηνεία του μύθου: ο «ταύρος» δεν είναι ζώο, αλλά ανθρώπινο πρόσωπο.

. Η αφήγηση του Τζέτζη: Χιλιάδες Α΄, 19

   Η σχέση της Πασιφάης με τον ταύρο πρόκειται για ένωση ανθρώπου με ζώο, από την οποία γεννιέται ο Μινώταυρος. Ο Τζέτζης, όμως, παρουσιάζει και μια δεύτερη εκδοχή, στην οποία ο «Ταύρος» είναι ανθρώπινος στρατιωτικός διοικητής.

   Στην πρώτη εκδοχή, ο Τζέτζης αναφέρει ότι η Πασιφάη ενώθηκε με τον ταύρο που είχε εμφανιστεί από τη θάλασσα, ενώ στη δεύτερη εξηγεί ότι επρόκειτο για τον στρατηγό Ταύρο και ότι ο Μινώταυρος είχε δύο πατέρες κατά την αφήγηση: τον Μίνωα και τον Ταύρο.

. Πρώτη εκδοχή: η ένωση της Πασιφάης με τον ταύρο

   Στους στίχους περίπου 483–489 της έκδοσης Kiessling (1826), η αγγλική μετάφραση αποδίδει το νόημα ως εξής: ο Μίνωας, αφού έλαβε τη βασιλεία χάρη στον ταύρο που αναδύθηκε από τη θάλασσα, θυσίασε άλλον ταύρο στη θέση του. Ο πρώτος ταύρος, σύμφωνα με την αφήγηση, ενώθηκε με την Πασιφάη, η οποία γέννησε τον Μινώταυρο, ένα πλάσμα μισό άνθρωπο και μισό ταύρο.

. Δεύτερη εκδοχή: ο Ταύρος ως άνθρωπος

   Στους στίχους περίπου 523–532, ο Τζέτζης προτείνει μια διαφορετική ερμηνεία:

Ο Ταύρος ήταν στρατιωτικός διοικητής, όχι ζώο.

Η Πασιφάη είχε ερωτική σχέση μαζί του.

Ο Δαίδαλος τη βοήθησε να συναντηθεί μαζί του κρυφά.

Ο Μινώταυρος ονομάστηκε έτσι επειδή, κατά την ερμηνεία του Τζέτζη, είχε δύο πατέρες: τον Μίνωα και τον Ταύρο.

   Αυτή η εκδοχή αλλάζει ριζικά τον χαρακτήρα της ιστορίας. Η τερατώδης γέννηση ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα μιας ανθρώπινης ερωτικής σχέσης και του διπλού πατρότητας του παιδιού, όχι ως βιολογική ένωση γυναίκας και ζώου.

  Η περίπτωση της Πασιφάης είναι σημαντική σχετικά με τις απαγορευμένες ή κοινωνικά αθέμιτες ερωτικές σχέσεις στις Χιλιάδες.

   Το ενδιαφέρον στον Τζέτζη είναι ότι δεν περιορίζεται στην παράδοση του μύθου: επιχειρεί να εξηγήσει πώς θα μπορούσε να προέκυψε η αφήγηση του τέρατος από μια ανθρώπινη ιστορία. Η δεύτερη εκδοχή, επομένως, αξίζει να μελετηθεί ως παράδειγμα βυζαντινής ορθολογιστικής ερμηνείας της μυθολογίας.

 

Αθέμιτες συγγενικές ενώσεις στις Χιλιάδες του Ιωάννη Τζέτζη

   Το χαρακτηριστικότερο χωρίο για το θέμα βρίσκεται στην Α΄ Χιλιάδα, στην ενότητα 22, «Περὶ Κίμωνος». Ο Ιωάννης Τζέτζης αναφέρεται στον γάμο του Αθηναίου πολιτικού Κίμωνα με την αδελφή του Ελπινίκη και συσχετίζει την περίπτωση αυτή με άλλες ενώσεις μεταξύ στενών συγγενών, τόσο στην ιστορία όσο και στη μυθολογική παράδοση.

   Χρειάζεται, ωστόσο, μια διάκριση: άλλοτε ο Τζέτζης αφηγείται μια ένωση ως ιστορικό γεγονός και άλλοτε απλώς παραθέτει ένα παράδειγμα ή αναφέρεται σε μια παράδοση. Επίσης, ο όρος «αθέμιτη» χρησιμοποιείται εδώ με την ευρεία έννοια της συγγενικής ένωσης που θεωρείται απαγορευμένη ή σκανδαλώδης, όχι ως αυτονόητος χαρακτηρισμός όλων των περιπτώσεων από την άποψη του αρχαίου δικαίου.

1. Κίμων και Ελπινίκη

Παραπομπή: Ιωάννης Τζέτζης, Χιλιάδες I, 22, περὶ Κίμωνος, στ. 582–593 περίπου, σύμφωνα με την αρίθμηση της έκδοσης Kiessling (1826). Το σχετικό απόσπασμα είναι επίσης γνωστό από την παράδοση του Διοδώρου του Σικελιώτη.

   Ο Τζέτζης αναφέρει ότι ο Κίμων είχε αδελφή την Ελπινίκη και ότι ο γάμος τους συνδεόταν με την οφειλή των πενήντα ταλάντων, την οποία ανέλαβε να εξοφλήσει ο Καλλίας.

   Το περιστατικό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή συνδέει τη συγγενική ένωση με την οικονομική δυσχέρεια της οικογένειας και τη δυνατότητα εξόφλησης του χρέους. Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι οι αρχαίες μαρτυρίες δεν συμφωνούν πλήρως ως προς τη φύση της σχέσης του Κίμωνα και της Ελπινίκης.

Αρχαίο κείμενο

   Το ακόλουθο κείμενο παρατίθεται με βάση το ελληνικό απόσπασμα που διασώζεται και στην έκδοση του Διοδώρου, με παραπομπή στις Χιλιάδες του Τζέτζη, I, 582–593.

Κίμων υἱὸς κατά τινας ὑπῆρχε Μιλτιάδου,

κατὰ δ’ ἑτέρους ἦν πατρὸς τὴν κλῆσιν Στησαγόρου.

ἐξ Ἰσοδίκης τούτῳ παῖς ὑπῆρχεν ὁ Καλλίας.

ὁ Κίμων οὗτος ἀδελφὴν ἰδίαν Ἐλπινίκην

εἶχεν, ὡς Πτολεμαῖος μὲν ὕστερον Βερενίκην,

καὶ Ζεὺς τὴν Ἥραν πρὸ αὐτῶν, καὶ νῦν Περσῶν τὸ γένος.

Καλλίας δὲ πεντήκοντα τάλαντα ζημιοῦται,

ὅπως ὁ Κίμων ὁ πατὴρ μηδὲν δεινόν τι πάθῃ

ἕνεκα γάμων τῶν αἰσχρῶν, τῆς ἀδελφομιξίας.

τὸ δ’ ὅσοι ταῦτα γράφουσι μακρόν ἐστί μοι λέγειν·

ἔστι γὰρ πλῆθος ἄπειρον τῶν ταῦτα γεγραφότων,

οἱ κωμικοὶ καὶ ῥήτορες, Διόδωρος, καὶ ἄλλοι.

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

   Ο Κίμων, σύμφωνα με ορισμένους, ήταν γιος του Μιλτιάδη, ενώ, σύμφωνα με άλλους, ο πατέρας του ονομαζόταν Στησαγόρας. Από την Ισοδίκη είχε γιο τον Καλλία.

   Ο Κίμων αυτός είχε αδελφή του την Ελπινίκη, όπως αργότερα ο Πτολεμαίος είχε την αδελφή του Βερενίκη, ενώ πριν από αυτούς ο Δίας είχε την Ήρα· και ακόμη και σήμερα αυτό αποτελεί έθιμο στους Πέρσες.

   Ο Καλλίας, λοιπόν, τιμωρείται με πρόστιμο πενήντα ταλάντων, ώστε ο πατέρας του, ο Κίμων, να μην πάθει κάτι κακό εξαιτίας των αισχρών γάμων, δηλαδή της αιμομιξίας μεταξύ αδελφών.

   Θα μου έπαιρνε πολύ χρόνο να αναφέρω όλους όσοι έχουν γράψει γι’ αυτά, γιατί είναι αναρίθμητοι εκείνοι που έχουν ασχοληθεί με το ζήτημα: κωμωδιογράφοι, ρήτορες, ο Διόδωρος και άλλοι.

   (Στους στίχους αυτούς ο Τζέτζης συγχέει ορισμένα στοιχεία σχετικά με τον Καλλία και την οικογένεια του Κίμωνα. Η απόδοση ακολουθεί το κείμενο όπως παραδίδεται, χωρίς να επιχειρεί να διορθώσει τις ιστορικές ασυνέπειες.)

 

2. Πτολεμαίος και Βερενίκη

   Η δεύτερη περίπτωση βρίσκεται στο ίδιο ακριβώς χωρίο, επομένως δεν χρειάζεται ξεχωριστή παραπομπή.

Αρχαίο κείμενο:

ὁ Κίμων οὗτος ἀδελφὴν ἰδίαν Ἐλπινίκην

εἶχεν, ὡς Πτολεμαῖος μὲν ὕστερον Βερενίκην,

καὶ Ζεὺς τὴν Ἥραν πρὸ αὐτῶν, καὶ νῦν Περσῶν τὸ γένος.

Μετάφραση:

   «Ο Κίμων αυτός είχε αδελφή του την Ελπινίκη, όπως αργότερα ο Πτολεμαίος είχε την αδελφή του Βερενίκη, ενώ πριν από αυτούς ο Δίας είχε την Ήρα· και ακόμη και σήμερα αυτό αποτελεί έθιμο στους Πέρσες».

   Ο Τζέτζης παρουσιάζει, επομένως, την ένωση του Κίμωνα και της Ελπινίκης ως μέρος ενός ευρύτερου παραδείγματος γάμων μεταξύ αδελφών. Η αναφορά στον Πτολεμαίο και τη Βερενίκη παραπέμπει στη δυναστική πρακτική των Πτολεμαίων της Αιγύπτου. Η περίπτωση του Δία και της Ήρας, αντίθετα, αφορά τη μυθολογία και δεν αποτελεί ιστορικό παράδειγμα ανθρώπινης ένωσης.

.Οι καταληκτικοί στίχοι του αποσπάσματος έχουν ιδιαίτερη σημασία:

«ἕνεκα γάμων τῶν αἰσχρῶν, τῆς ἀδελφομιξίας.

τὸ δ’ ὅσοι ταῦτα γράφουσι μακρόν ἐστί μοι λέγειν,

ἔστι γὰρ πλῆθος ἄπειρον τῶν ταῦτα γεγραφότων,

οἱ κωμικοὶ καὶ ῥήτορες, Διόδωρος, καὶ ἄλλοι.»

Μετάφραση:

   «Εξαιτίας των αισχρών γάμων, της αιμομιξίας μεταξύ αδελφών. Θα μου έπαιρνε πολύ χρόνο να αναφέρω όλους όσοι έχουν γράψει γι’ αυτά, γιατί είναι αναρίθμητοι εκείνοι που έχουν ασχοληθεί με το ζήτημα: κωμωδιογράφοι, ρήτορες, ο Διόδωρος και άλλοι».

   Η λέξη ἀδελφομιξία είναι το κλειδί για την ερμηνεία του χωρίου: δηλώνει τη σεξουαλική ή συζυγική ένωση μεταξύ αδελφών. Ο Τζέτζης δεν περιορίζεται στην απλή μνεία ενός γάμου, αλλά εντάσσει την περίπτωση του Κίμωνα σε μια ευρύτερη παράδοση αφηγήσεων και σχολίων για τέτοιου είδους ενώσεις.

 

[ Πλούταρχος, Βίος Κίμωνος, § 4.

   Στον Πλούταρχο, Βίος Κίμωνος 4, §§ 5 και 7, βρίσκονται οι δύο σημαντικότερες αναφορές στη σχέση του Κίμωνα με την Ελπινίκη: η πρώτη αφορά την κατηγορία για ερωτική σχέση μεταξύ αδελφών και η δεύτερη την παράδοση ότι συζούσαν ως νόμιμο ανδρόγυνο.

   1. Πλούταρχος, Βίος Κίμωνος 4.5

Αρχαίο κείμενο

   «ἔτι δὲ νέος ὢν αἰτίαν ἔσχε πλησιάζειν τῇ ἀδελφῇ. καὶ γὰρ οὐδʼ ἄλλως τὴν Ἐλπινίκην εὔτακτόν τινα γεγονέναι λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ πρὸς Πολύγνωτον ἐξαμαρτεῖν τὸν ζῳγράφον· καὶ διὰ τοῦτό φασιν ἐν τῇ Πεισιανακτείῳ τότε καλουμένῃ, Ποικίλῃ δὲ νῦν στοᾷ, γράφοντα τὰς Τρῳάδας τὸ τῆς Λαοδίκης ποιῆσαι πρόσωπον ἐν εἰκόνι τῆς Ἐλπινίκης.»

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

  Όταν ακόμη ήταν νέος, κατηγορήθηκε ότι είχε ερωτικές σχέσεις με την αδελφή του. Λένε, άλλωστε, ότι και από άλλες απόψεις η Ελπινίκη δεν ήταν ιδιαίτερα σεμνή, αλλά ότι είχε συνάψει ερωτική σχέση και με τον ζωγράφο Πολύγνωτο. Γι’ αυτό, όπως λένε, όταν εκείνος ζωγράφιζε τις Τρωάδες στη στοά που τότε ονομαζόταν Πεισιανάκτειος και σήμερα ονομάζεται Ποικίλη, έδωσε στη μορφή της Λαοδίκης τα χαρακτηριστικά της Ελπινίκης.

   2. Πλούταρχος, Βίος Κίμωνος 4.7

Αρχαίο κείμενο

  «εἰσὶ δʼ οἳ τὴν Ἐλπινίκην οὐ κρύφα τῷ Κίμωνι, φανερῶς δὲ γημαμένην συνοικῆσαι λέγουσιν, ἀξίου τῆς εὐγενείας νυμφίου διὰ τὴν πενίαν ἀποροῦσαν· ἐπεὶ δὲ Καλλίας τῶν εὐπόρων τις Ἀθήνησιν ἐρασθεὶς προσῆλθε τὴν ὑπὲρ τοῦ πατρὸς καταδίκην ἐκτίνειν ἕτοιμος ὢν πρὸς τὸ δημόσιον, αὐτήν τε πεισθῆναι καὶ τὸν Κίμωνα τῷ Καλλίᾳ συνοικίσαι τὴν Ἐλπινίκην.»

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

   Υπάρχουν, ωστόσο, και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι η Ελπινίκη δεν συζούσε με τον Κίμωνα κρυφά, αλλά φανερά, ως νόμιμη σύζυγός του, επειδή, λόγω της φτώχειας της, δεν μπορούσε να βρει γαμπρό αντάξιο της ευγενικής καταγωγής της.

   Όταν, όμως, ο Καλλίας, ένας από τους πλούσιους Αθηναίους, την ερωτεύτηκε και παρουσιάστηκε πρόθυμος να καταβάλει στο δημόσιο ταμείο το πρόστιμο που είχε επιβληθεί στον πατέρα της, η Ελπινίκη πείστηκε και ο Κίμων την έδωσε ως σύζυγο στον Καλλία.

Ο Πλούταρχος διακρίνει σαφώς δύο παραδόσεις:

   Στην § 5 αναφέρει την κατηγορία ότι ο Κίμων είχε ερωτικές σχέσεις με την αδελφή του.

   Στην § 7 παραθέτει την αντίθετη ή διαφορετική εκδοχή, σύμφωνα με την οποία η συμβίωσή τους ήταν φανερή και είχε τον χαρακτήρα νόμιμου γάμου, μέχρις ότου η Ελπινίκη παντρεύτηκε τον Καλλία.

   Είναι σημαντικό ότι ο Πλούταρχος δεν παρουσιάζει τον γάμο ως αδιαμφισβήτητο γεγονός, αλλά χρησιμοποιεί τη διατύπωση «εἰσὶ δʼ οἳ … λέγουσιν» («υπάρχουν και εκείνοι που υποστηρίζουν»). Επομένως, η πηγή μαρτυρεί διαφορετικές αρχαίες παραδόσεις και κατηγορίες, όχι μια απολύτως βέβαιη ιστορική εκδοχή. ]

 

Οι περιπτώσεις μοιχείας στις Χιλιάδες του Ιωάννη Τζέτζη

   Στο πρώτο βιβλίο των Χιλιάδων, στις ιστορίες για τον χρυσό αμνό του Ατρέα, τον ταύρο του Μίνωα και τον σκύλο του Κέφαλου, ο Ιωάννης Τζέτζης αφηγείται τρεις περιπτώσεις μοιχείας ή εξωσυζυγικής σχέσης: τη σχέση του Θυέστη με την Αερόπη, τη σχέση της Πασιφάης με τον Ταύρο (παρουσιάστηκε παραπάνω) και τις σχέσεις της Πρόκριδας με τον Πτελέωνα και τον Μίνωα. Οι σχετικές ενότητες είναι οι I.18, I.19 και I.20.

   Οι ιστορίες δεν παρουσιάζουν όλους τους εμπλεκομένους με τον ίδιο τρόπο. Ο Τζέτζης τονίζει ιδιαίτερα την εξαπάτηση, την παραβίαση της συζυγικής πίστης, την επιθυμία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την επιδίωξη υλικού ή πολιτικού οφέλους.

 

. Θυέστης και Αερόπη: η μοιχεία ως προδοσία του συζύγου και του αδελφού

Παραπομπή: Ιωάννης Τζέτζης, Χιλιάδες I.18, «Περὶ τοῦ χρυσοῦ ἀρνίου τοῦ Ἀτρέως», ιδίως στ. 440–445 κατά την αρίθμηση της έκδοσης Kiessling.

    Η Αερόπη είναι σύζυγος του Ατρέα, ενώ ο Θυέστης είναι αδελφός του. Ο Θυέστης επιδιώκει να αποκτήσει τον βασιλικό θρόνο και, σύμφωνα με την αφήγηση, συνάπτει ερωτική σχέση με την Αερόπη. Εκείνη τού παραδίδει τον χρυσό αμνό, τον οποίο ο Ατρέας προόριζε να παρουσιάσει ως απόδειξη του δικαιώματός του στη βασιλεία. Ο Θυέστης χρησιμοποιεί το ζώο ως αποδεικτικό στοιχείο υπέρ της δικής του διεκδίκησης.

   Η σημασία της μοιχείας στην ιστορία δεν περιορίζεται στην ερωτική σχέση. Η Αερόπη προδίδει τον σύζυγό της και συμβάλλει στην πολιτική επικράτηση του εραστή της. Ο Θυέστης, από την πλευρά του, εμφανίζεται ως δόλιος και καιροσκόπος: εκμεταλλεύεται τη σχέση για να αποσπάσει ένα σύμβολο βασιλικής εξουσίας και να σφετεριστεί τον θρόνο. Η μοιχεία λειτουργεί έτσι ως αιτία οικογενειακής διάλυσης και πολιτικής σύγκρουσης.

 

. Πρόκρις, Πτελέων και Μίνως: η απιστία και η δωροδοκία

Παραπομπή: Χιλιάδες I.20, «Περὶ τοῦ κυνὸς τοῦ Κεφάλου», στ. 542–550 περίπου, σύμφωνα με την έκδοση Kiessling.

    Η Πρόκρις, κόρη του Ερεχθέα και της Πραξιθέας, είναι σύζυγος του Κέφαλου. Ο Τζέτζης αφηγείται ότι ο Πτελέων την έπεισε να συνευρεθεί μαζί του προσφέροντάς της ένα χρυσό στεφάνι. Όταν ο Κέφαλος ανακάλυψε την απιστία, η Πρόκρις κατέφυγε στον Μίνωα. Εκείνος συνευρέθηκε κρυφά μαζί της και της χάρισε ένα ακόντιο και έναν ταχύτατο κυνηγετικό σκύλο. Η Πρόκρις επέστρεψε κατόπιν στον Κέφαλο, ο οποίος δέχθηκε τα δώρα και πήγε για κυνήγι. Αργότερα, χωρίς να αναγνωρίσει τη σύζυγό του, τη σκότωσε με το ακόντιο.

   Η Πρόκρις εμφανίζεται ως γυναίκα που παρασύρεται με υλικό αντάλλαγμα. Το χρυσό στεφάνι λειτουργεί ως μέσο εξαγοράς της ερωτικής της εύνοιας. Η συμπεριφορά της παρουσιάζεται ως παραβίαση της συζυγικής πίστης, ενώ η φυγή της μετά την αποκάλυψη της σχέσης φανερώνει την προσπάθειά της να απομακρυνθεί από τις συνέπειες της πράξης της.

   Ο Πτελέων εμφανίζεται ως εραστής που χρησιμοποιεί τον πλούτο για να πετύχει τον σκοπό του. Ο Μίνωας, από την άλλη, δεν παρουσιάζεται μόνο ως βασιλιάς που προσφέρει καταφύγιο στην Πρόκριδα, αλλά και ως άνδρας που συνάπτει κρυφή ερωτική σχέση με μια ήδη παντρεμένη γυναίκα. Η συμπεριφορά του επαναλαμβάνει, με διαφορετικό τρόπο, το μοτίβο της παραβίασης των συζυγικών δεσμών.

   Στις ιστορίες αυτές, ο Τζέτζης παρουσιάζει διαφορετικές όψεις της μοιχείας. Η Αερόπη και ο Θυέστης συνδυάζουν την ερωτική προδοσία με τον πολιτικό δόλο. Η Πρόκρις, ο Πτελέων και ο Μίνωας αναδεικνύουν τη σχέση ανάμεσα στον ερωτικό πειρασμό, την υλική δωροδοκία και την εξαπάτηση του συζύγου.

 

 

παράξενες ιστορίες στις Χιλιάδες

Οι παράδοξες ιστορίες ανθρώπων στις Χιλιάδες του Ιωάννη Τζέτζη

. Το έργο και ο τρόπος προσέγγισης

   Ο Ιωάννης Τζέτζης (12ος αι. μ.Χ.), λόγιος της βυζαντινής εποχής, συγκέντρωσε στις Ιστορίες, γνωστές με τη μεταγενέστερη ονομασία Χιλιάδες, πλήθος αφηγήσεων. Ανάμεσά τους υπάρχουν ιστορίες ανθρώπων με ασυνήθιστες σωματικές ή πνευματικές ικανότητες, παράδοξες συνήθειες, απίστευτα κατορθώματα, παράξενους θανάτους και αξιομνημόνευτες συμπεριφορές.

   Το έργο αριθμείται συμβατικά σε δεκατρία βιβλία. Η διαίρεση αυτή προέρχεται από την εκδοτική παράδοση και δεν αντανακλά κατ’ ανάγκην την αρχική σύνθεση του Τζέτζη. Για τον εντοπισμό των ιστοριών μπορεί να χρησιμοποιηθεί η έκδοση του Θεόφιλου Kiessling (1826), στην οποία βασίζονται οι ηλεκτρονικές μεταφράσεις και η αρίθμηση που θα αναφέρω παρακάτω. Η νεότερη κριτική έκδοση του P. A. M. Leone έχει ορισμένες αποκλίσεις στην αρίθμηση των στίχων.

 

.Α Βιβλίο

Οι παράδοξες ιστορίες ανθρώπων στο Α΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη

   Οι στίχοι παρακάτω ακολουθούν την αρίθμηση Kiessling (1826), όπως αναπαράγεται στις διαθέσιμες ηλεκτρονικές εκδόσεις.

 

1. Κροίσος: ο πλούσιος που δεν γνώριζε αν ήταν ευτυχισμένος

Παραπομπή: Βιβλίο Α΄, στ. 1–100 περίπου.

Πρόσωπα: Κροίσος, Σόλων, Τέλλος, Κλέοβις, Βίτων, Κύρος.

   Ο βασιλιάς με τα αμύθητα πλούτη ζητά από τον Σόλωνα να τον αναγνωρίσει ως τον πιο ευτυχισμένο άνθρωπο. Ο Σόλων, αντίθετα, προβάλλει ανθρώπους των οποίων η ζωή ολοκληρώθηκε με αξιοπρέπεια και ευνοϊκή κατάληξη.

   Ο Τζέτζης αφηγείται επίσης την ιστορία του Αλκμαίωνα, ο οποίος, όταν ο Κροίσος τού επιτρέπει να πάρει όσο χρυσάφι μπορεί να μεταφέρει, γεμίζει τα ενδύματα και τα υποδήματά του και βάζει ακόμη και χρυσό στα μαλλιά και στο στόμα του. Το θέαμα προκαλεί τα γέλια του βασιλιά, που του προσφέρει ακόμη περισσότερο χρυσό.

Ανάλυση προσώπων

Κροίσος: ενσαρκώνει τον πλούτο και την ανθρώπινη αυταπάτη ότι η υλική ευημερία εξασφαλίζει την ευτυχία.

Σόλων: αντιπροσωπεύει τη φρόνηση και την επιφύλαξη απέναντι στην κρίση για την ανθρώπινη τύχη πριν από το τέλος της ζωής.

Τέλλος, Κλέοβις και Βίτων: αποτελούν παραδείγματα ανθρώπων που απέκτησαν ευτυχισμένο τέλος μέσω της επιτυχίας, της αφοσίωσης ή της εκπλήρωσης ενός καθήκοντος.

Αλκμαίων: η υπερβολική συγκέντρωση χρυσού δημιουργεί μια κωμική εικόνα ανθρώπινης απληστίας ή, ακριβέστερα, ευρηματικής εκμετάλλευσης της βασιλικής γενναιοδωρίας.

   Η ιστορία συνδέει το παράδοξο με ένα ηθικό ερώτημα: πότε μπορεί να θεωρηθεί ευτυχισμένος ένας άνθρωπος; Ο Τζέτζης συνθέτει παραδόσεις που αποδίδονται σε συγγραφείς όπως ο Πίνδαρος, ο Ηρόδοτος και ο Πλούταρχος. Δεν πρέπει, ωστόσο, να αντιμετωπίζουμε όλες τις λεπτομέρειες ως ιστορικά εξακριβωμένα γεγονότα.

 

2. Μίδας: ο βασιλιάς με τα αυτιά γαϊδάρου

Παραπομπή: Βιβλίο Α΄, αρχή της ιστορίας στους στ. 102 κ.ε.

Πρόσωπο: Μίδας, βασιλιάς της Φρυγίας.

   Ο Μίδας συνδέεται με την παράδοση των αυτιών γαϊδάρου, ένα σωματικό γνώρισμα που τον διαφοροποιεί από τους άλλους ανθρώπους. Η παράδοση συνδέεται με την κρίση του σε μουσικό αγώνα ανάμεσα στον Απόλλωνα και τον Μαρσύα.

   Ο Μίδας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ανθρώπου του οποίου η κρίση παρουσιάζεται ως εσφαλμένη και αποτυπώνεται συμβολικά στο σώμα του. Τα αυτιά του γίνονται εξωτερικό σημάδι μιας εσωτερικής αδυναμίας: της έλλειψης αισθητικής διάκρισης.

   Η ιστορία ανήκει στον κύκλο των αφηγήσεων όπου ένα ανθρώπινο ελάττωμα αποκτά υπερφυσική, ορατή μορφή. Χρειάζεται να εξεταστεί παράλληλα με την αρχαία παράδοση για τον Μίδα, χωρίς να συγχέεται με την ξεχωριστή ιστορία του χρυσού αγγίγματος.

 

3. Γύγης: ο βοσκός που έγινε βασιλιάς

Παραπομπή: Βιβλίο Α΄, ιστορία 3, μετά την αφήγηση για τον Μίδα.

Πρόσωπο: Γύγης, ο οποίος συνδέεται με την άνοδο της δυναστείας των Μερμναδών στη Λυδία.

    Η παράδοση για τον Γύγη συνδέει την πολιτική εξουσία με ένα απρόσμενο περιστατικό και την ανατροπή της προηγούμενης τάξης πραγμάτων.

   Η ιστορία έχει ενδιαφέρον επειδή το ασυνήθιστο περιστατικό δεν αφορά μόνο ένα άτομο, αλλά και τη νομιμοποίηση της εξουσίας. Για ακριβή ανάλυση της συγκεκριμένης εκδοχής του Τζέτζη πρέπει να αντιπαραβληθούν οι στίχοι του με τον Ηρόδοτο και τις άλλες αρχαίες παραδόσεις για τον Γύγη.

 

4. Αλκμαίων: το παράδοξο της υπερβολικής επιθυμίας για χρυσό

Παραπομπή: Βιβλίο Α΄, στ. 8–17 περίπου, στο πλαίσιο της ιστορίας του Κροίσου.

Πρόσωπο: Αλκμαίων, γιος του Αμφιάραου, γνωστός από τον μυθολογικό κύκλο των Επιγόνων.

    Η ιστορία περιγράφει πώς εκμεταλλεύεται την πρόσκληση του Κροίσου και μεταφέρει χρυσό σε τέτοια ποσότητα, ώστε δυσκολεύεται να περπατήσει.

   Ο Αλκμαίων δεν παρουσιάζεται εδώ κυρίως ως τραγικός ήρωας, αλλά ως πρωταγωνιστής μιας κωμικής σκηνής. Η σωματική αδυναμία που προκαλεί ο υπερβολικός πλούτος αντιστρέφει την αναμενόμενη εικόνα της ευημερίας: το αγαθό γίνεται βάρος.

   Η ιστορία αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της σύνθεσης του Τζέτζη, ο οποίος χρησιμοποιεί μικρά επεισόδια για να εξηγήσει ιστορικές και λογοτεχνικές αναφορές.

 

5. Νάρκισσος: ο θάνατος που συνδέεται με την εικόνα του

Παραπομπή: Βιβλίο Α΄, ιστορία 9, περίπου στ. 230–240· η ακριβής έκταση χρειάζεται έλεγχο στο κείμενο της έκδοσης.

Πρόσωπο: Νάρκισσος, νέος κυνηγός.

Παράδοξο: Βλέπει την εικόνα του στο νερό και την εκλαμβάνει ως κάτι ξεχωριστό από τον εαυτό του. Η αδυναμία του να αποδεσμευτεί από αυτήν οδηγεί στον θάνατό του και στη σύνδεσή του με το ομώνυμο άνθος.

   Η ιστορία εξετάζει την αυταπάτη της όρασης και την αδυναμία του ανθρώπου να διακρίνει την πραγματικότητα από το είδωλο. Ο Νάρκισσος λειτουργεί ως παράδειγμα αυτοεγκλωβισμού.

    Εδώ το ενδιαφέρον δεν είναι η ερωτική διάσταση του μύθου, αλλά η μεταμόρφωση, ο θάνατος και η εξήγηση της ονομασίας του φυτού.

 

6. Αρίων: ο μουσικός που σώθηκε από δελφίνι

Παραπομπή: Βιβλίο Α΄, ιστορία 17· η ιστορία τοποθετείται μετά τις αφηγήσεις για τον Τέρπανδρο.

Πρόσωπο: Αρίων, μουσικός και ποιητής από τη Μήθυμνα της Λέσβου, σύμφωνα με την παράδοση.

Παράδοξο: Η γνωστή αφήγηση παρουσιάζει τον Αρίωνα να σώζεται από τη θάλασσα χάρη σε ένα δελφίνι, αφού κινδυνεύει από ανθρώπους που θέλουν να τον ληστέψουν.

   Η ιστορία αντιπαραβάλλει την ανθρώπινη απληστία με τη σωτηρία που προέρχεται από ένα ζώο. Η μουσική και η καλλιτεχνική ιδιότητα του Αρίωνα συνδέονται με την εξαιρετική σχέση του με τη φύση.

   Πρόκειται για παράδειγμα θαυμαστής αφήγησης, όπου η απίθανη διάσωση εξυπηρετεί την προβολή της δύναμης της μουσικής και της εύνοιας της τύχης.

 

.Β Βιβλίο

Οι παράδοξες ιστορίες ανθρώπων στο Β΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη

   Το Β΄ Βιβλίο συνεχίζει τη συλλογή του Ιωάννη Τζέτζη με ιστορίες βασιλιάδων, στρατηγών, αθλητών, ηρώων, φιλοσόφων και προσώπων που απέκτησαν φήμη για ασυνήθιστες ικανότητες ή παράδοξα περιστατικά της ζωής τους.

Ως βασική πηγή χρησιμοποιείται το κείμενο της έκδοσης Kiessling (1826).

  

. Οι ιστορίες του Β΄ Βιβλίου

 

1. Κλεοπάτρα: η βασίλισσα και ο φάρος της Αλεξάνδρειας

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 33, στ. 1–32 περίπου.

Πρόσωπα: Κλεοπάτρα Ζ΄, Πτολεμαίοι, Ιούλιος Καίσαρ, Μάρκος Αντώνιος, Οκταβιανός και ο αρχιτέκτονας Δεξιφάνης.

   Ο Τζέτζης παρουσιάζει την Κλεοπάτρα ως γυναίκα με ευφυΐα, ρητορική ικανότητα και εξαιρετική γοητεία. Της αποδίδει, μαζί με τον αρχιτέκτονα Δεξιφάνη, την κατασκευή του περίφημου φάρου της Αλεξάνδρειας. Αναφέρεται επίσης στην ήττα της και στον θάνατό της, καθώς και στην τύχη των παιδιών της.

Ανάλυση προσώπων

Κλεοπάτρα: παρουσιάζεται ως πολιτική προσωπικότητα που συνδυάζει ευφυΐα, ομορφιά και εξουσία.

Δεξιφάνης: αντιπροσωπεύει την τεχνική γνώση και την ανθρώπινη ικανότητα να δημιουργεί έργα μεγάλης κλίμακας.

Καίσαρ, Αντώνιος και Οκταβιανός: τοποθετούν την ιστορία στο πλαίσιο της σύγκρουσης για την εξουσία στη Μεσόγειο.

   Το παράδοξο εδώ δεν είναι κάποιο υπερφυσικό συμβάν, αλλά η σύνδεση μιας βασίλισσας με ένα τεχνικό θαύμα του αρχαίου κόσμου. Η αφήγηση συνδυάζει βιογραφικά στοιχεία με τη φήμη ενός μνημείου που εντυπωσίαζε τους μεταγενέστερους.

 

2. Τραϊανός: η γέφυρα στον Δούναβη και τα παράδοξα αυτιά

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 34, στ. 33–100 περίπου.

Πρόσωπα: Τραϊανός, Νέρβας, Δεκέβαλος, Απολλόδωρος ο Δαμασκηνός και Αδριανός.

   Ο Τζέτζης περιγράφει την άνοδο του Τραϊανού στην εξουσία και την εκστρατεία του εναντίον του Δεκέβαλου. Ξεχωρίζει την κατασκευή της μεγάλης γέφυρας στον Δούναβη, ενός εντυπωσιακού έργου που διευκόλυνε τη μετακίνηση των ρωμαϊκών στρατευμάτων. Αναφέρεται ακόμη στην καταστροφή της γέφυρας από τον Αδριανό και στον θάνατο του αρχιτέκτονα Απολλοδώρου.

   Στο τέλος της ενότητας προσθέτει μια παράξενη πληροφορία: ότι ο Τραϊανός είχε αυτιά τράγου. Ο ίδιος ο Τζέτζης δηλώνει ότι δεν βρήκε γραπτή μαρτυρία γι’ αυτό και ότι το άκουσε από προφορικές διηγήσεις.

Ανάλυση προσώπων

Τραϊανός: ο ιδανικός στρατιωτικός και διοικητικός ηγεμόνας, αλλά και πρόσωπο στο οποίο προσκολλώνται παράξενες φήμες.

Δεκέβαλος: ο αντίπαλος βασιλιάς που συνδέεται με τους πολέμους στη Δακία.

Απολλόδωρος: ο μηχανικός και αρχιτέκτονας που ενσαρκώνει την τεχνική ευφυΐα.

Αδριανός: παρουσιάζεται αρνητικά λόγω της καταστροφής της γέφυρας και της μεταχείρισης του Απολλοδώρου.

   Η ιστορία είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη μέθοδο του Τζέτζη. Ο συγγραφέας διακρίνει, τουλάχιστον εδώ, ανάμεσα σε όσα θεωρεί γραπτώς μαρτυρημένα και σε όσα κυκλοφορούν ως προφορική φήμη. Τα αυτιά τράγου αποτελούν παράδειγμα σωματικού παραδόξου που δεν το υιοθετεί άκριτα ως γεγονός.

 

3. Αρχιμήδης: ο εφευρέτης γέροντας που αντιμετώπιζε έναν στρατό με μηχανές

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 35, στ. 101–150 περίπου.

Πρόσωπα: Αρχιμήδης, Μάρκελλος και ο Ρωμαίος στρατιώτης που τον σκότωσε.

   Ο Αρχιμήδης παρουσιάζεται ως ηλικιωμένος μαθηματικός και μηχανικός που κατασκευάζει μηχανές για την άμυνα των Συρακουσών. Ο Τζέτζης περιγράφει μηχανισμούς με τους οποίους ανυψώνονταν ή ανατρέπονταν πλοία, καθώς και ένα σύστημα κατόπτρων που συγκέντρωνε τις ηλιακές ακτίνες και προκαλούσε πυρκαγιά στα εχθρικά πλοία.

    Η αφήγηση ολοκληρώνεται με τον θάνατό του: ενώ είναι απορροφημένος σε γεωμετρικό διάγραμμα, ένας Ρωμαίος στρατιώτης τον ενοχλεί. Ο Αρχιμήδης τού ζητά να μην πειράζει το διάγραμμά του και τελικά σκοτώνεται.

Ανάλυση προσώπων

Αρχιμήδης: ενσαρκώνει την απόλυτη αφοσίωση στη γνώση. Ακόμη και μπροστά στον κίνδυνο, η σκέψη του παραμένει προσηλωμένη στο μαθηματικό πρόβλημα.

Μάρκελλος: ο Ρωμαίος στρατηγός που αντιμετωπίζει έναν αντίπαλο του οποίου η δύναμη δεν βρίσκεται μόνο στον στρατό αλλά και στην επιστήμη.

Ο Ρωμαίος στρατιώτης: αντιπροσωπεύει τη βία και την άγνοια που καταστρέφουν έναν σπουδαίο άνθρωπο.

   Η αφήγηση αντιπαραθέτει την πνευματική δημιουργία με την πολεμική καταστροφή. Οι μηχανές του Αρχιμήδη αποτελούν μέρος της αρχαίας και μεταγενέστερης παράδοσης για την άμυνα των Συρακουσών.

 

4. Ηρακλής: ο ήρωας του οποίου ο Τζέτζης ερμηνεύει τους άθλους

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 36, στ. 151–508 περίπου για τον κύριο αφηγηματικό κύκλο· η ενότητα συνεχίζεται με πρόσθετα επεισόδια έως περίπου τον στ. 508.

Πρόσωπα: Ηρακλής, Αλκμήνη, Δίας, Ευρυσθέας, Ιόλαος, Ανταίος, Άτλας, Κέρβερος και άλλα μυθολογικά πρόσωπα.

   Ο Τζέτζης δεν περιορίζεται στην παράθεση των δώδεκα άθλων. Επιχειρεί να εξηγήσει ορισμένους από αυτούς με ορθολογιστικές ή αλληγορικές ερμηνείες. Για παράδειγμα, η Λερναία Ύδρα ερμηνεύεται ως σύνολο αντιπάλων που ανανεώνουν συνεχώς τις δυνάμεις τους, ενώ ορισμένα μυθικά τέρατα συνδέονται με πραγματικούς ανθρώπους, ομάδες ή φυσικά φαινόμενα.

    Ιδιαίτερα παράδοξες είναι οι αφηγήσεις για την τεράστια σωματική δύναμη του Ηρακλή, την πάλη του με τον Ανταίο, την κάθοδο στον Άδη και τη σύλληψη του Κέρβερου.

Ανάλυση προσώπων

Ηρακλής: ο ήρωας που υπερβαίνει τα ανθρώπινα όρια, αλλά ταυτόχρονα υπόκειται σε θυμό, πλάνη και συμφορές.

Ευρυσθέας: η μορφή της εξουσίας που επιβάλλει δοκιμασίες στον ισχυρότερο ήρωα.

Ιόλαος: ο βοηθός που δείχνει ότι ακόμη και η εξαιρετική δύναμη δεν αρκεί πάντοτε χωρίς συνεργασία.

Ανταίος: ο αντίπαλος που αντλεί δύναμη από τη Γη και γι’ αυτό πρέπει να αποκοπεί από αυτήν.

   Το ενδιαφέρον είναι η προσπάθεια του Τζέτζη να μετατρέψει τον μύθο σε ερμηνεύσιμη ιστορία. Δεν δέχεται πάντα κυριολεκτικά τα τέρατα και τα υπερφυσικά συμβάντα, αλλά προτείνει πίσω από αυτά ανθρώπινες συγκρούσεις, στρατιωτικές επιχειρήσεις και φυσικές διεργασίες.

 

5. Σαμψών: η δύναμη που βρισκόταν στα μαλλιά του

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 37, στ. 509–550 περίπου.

Πρόσωπα: Σαμψών, οι Φιλισταίοι, ο πατέρας της γυναίκας που επρόκειτο να παντρευτεί και η Δαλιδά.

   Ο Σαμψών σκοτώνει ένα λιοντάρι με γυμνά χέρια και αργότερα βρίσκει μέλι μέσα στο κουφάρι του. Χρησιμοποιεί το περιστατικό για να θέσει ένα αίνιγμα, το οποίο οι αντίπαλοί του λύνουν με τη βοήθεια της γυναίκας του.

   Στη συνέχεια, βάζει φωτιά στα χωράφια των Φιλισταίων, σκοτώνει πολλούς αντιπάλους με σιαγόνα γαϊδάρου και ξεφεύγει από την πόλη της Γάζας σηκώνοντας τις πύλες της. Όταν η Δαλιδά κόβει τα μαλλιά του, χάνει τη δύναμή του, συλλαμβάνεται και τυφλώνεται. Στο τέλος, γκρεμίζει τους κίονες του κτηρίου όπου τον παρουσιάζουν ως θέαμα και σκοτώνεται μαζί με τους συγκεντρωμένους αντιπάλους του.

Ανάλυση προσώπων

Σαμψών: ενσαρκώνει την υπεράνθρωπη δύναμη, αλλά και την ευπάθεια του ανθρώπου που δεν μπορεί να ελέγξει τις παρορμήσεις του.

Οι Φιλισταίοι: αντιπροσωπεύουν τον πολιτικό και στρατιωτικό αντίπαλο που προσπαθεί να εξουδετερώσει τον ήρωα.

Δαλιδά: λειτουργεί στην αφήγηση ως ο κρίκος μέσω του οποίου αποκαλύπτεται το μυστικό της δύναμής του.

   Ο Τζέτζης παραλληλίζει τον Σαμψών με άλλες μυθικές μορφές, όπως τον Πτερέλαο και τον Νίσο, των οποίων η δύναμη ή η ασφάλεια συνδεόταν με τα μαλλιά τους. Η επανάληψη αυτού του μοτίβου δείχνει πώς διαφορετικές παραδόσεις χρησιμοποιούν ένα συγκεκριμένο σωματικό γνώρισμα ως φορέα υπερφυσικής ισχύος.

 

6. Πολυδάμας ο Σκοτουσσαίος: ο άνθρωπος που νικούσε λιοντάρια

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 38, περίπου στ. 551–559.

Πρόσωπο: Πολυδάμας από τη Σκοτούσσα της Θεσσαλίας, αθλητής με φήμη εξαιρετικής δύναμης.

   Ο Τζέτζης αναφέρει ότι ο Πολυδάμας μπορούσε να σκοτώνει λιοντάρια με γυμνά χέρια, να τρέχει γρηγορότερα από άρματα και να συγκρατεί με το χέρι ένα σπήλαιο που κατέρρεε. Παραπέμπει στον Διόδωρο ως πηγή της ιστορίας.

   Ο Πολυδάμας βρίσκεται στο όριο ανάμεσα στον ιστορικό αθλητή και στον μυθικό ήρωα. Οι πράξεις του παρουσιάζονται με υπερβολές που τον εξομοιώνουν με τον Ηρακλή.

   Η σύντομη αυτή αφήγηση δείχνει πώς η φήμη ενός πραγματικού αθλητή μπορούσε να μετατραπεί σε παράδοση υπεράνθρωπων κατορθωμάτων. Η ιστορική ύπαρξη του αθλητή δεν αποδεικνύει ότι όλες οι πράξεις που του αποδίδονται συνέβησαν όπως περιγράφονται.

 

7. Μίλων ο Κροτωνιάτης: ο αθλητής με τη μυθική δύναμη

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 39, περίπου στ. 560–568.

Πρόσωπα: Μίλων ο Κροτωνιάτης και Πυθαγόρας.

   Ο Μίλων παρουσιάζεται ως κορυφαίος παλαιστής, νικητής έξι Ολυμπιακών Αγώνων. Ο Τζέτζης αναφέρει ότι, όταν ηγήθηκε των Κροτωνιατών σε πόλεμο, φέρεται να σκότωσε τριακόσιες χιλιάδες εχθρούς με στρατό μόλις δέκα μυριάδων.

   Ο Μίλων είναι το πρότυπο του αθλητή που μεταφέρει τη σωματική υπεροχή από το στάδιο στο πεδίο της μάχης. Η σύνδεσή του με τον Πυθαγόρα τον εντάσσει επίσης στον πολιτιστικό κόσμο της Κάτω Ιταλίας.

   Ο υπερβολικός αριθμός των νεκρών πρέπει να αντιμετωπιστεί ως στοιχείο της ηρωοποιητικής παράδοσης, όχι ως εξακριβωμένη στρατιωτική στατιστική. Η ιστορία δείχνει πώς η φήμη ενός αθλητή μπορεί να αποκτήσει διαστάσεις θρύλου.

 

8. Αίγων, Ίδας, Λυγκέας και Λυκέρτας: άνθρωποι με απίστευτη όρεξη

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 40, περίπου στ. 569–600.

Πρόσωπα: Αίγων ο Κροτωνιάτης, Ίδας, Λυγκέας, Ηρακλής και Λυκέρτας, που παρουσιάζεται ως νόθος γιος του Μίδα.

   Ο Αίγων φέρεται να κατανάλωσε ογδόντα ψωμιά σε μία περίσταση και να μπορούσε να νικά ταύρους με τα πόδια του και να τους σηκώνει από τις οπλές. Ο Τζέτζης αναφέρει επίσης εξαιρετικά μεγάλες ποσότητες κρέατος που έτρωγαν ο Ίδας και ο Ηρακλής.

   Ο Λυκέρτας περιγράφεται ως άνθρωπος που κατανάλωνε ψωμί σε ποσότητα ίση με το φορτίο τριών γαϊδουριών και έπινε ένα τεράστιο δοχείο κρασιού.

   Το παράδοξο αφορά δύο πλευρές της σωματικής υπερβολής: την τεράστια δύναμη και την ακόρεστη όρεξη. Η τροφή παρουσιάζεται ως μέτρο σωματικής ισχύος και όχι απλώς ως καθημερινή ανάγκη.

   Ο Τζέτζης παραθέτει λογοτεχνικές μαρτυρίες, μεταξύ άλλων από τον Θεόκριτο και τον Σωσίβιο. Η αναφορά σε ογδόντα ψωμιά ή σε φορτία τροφής δεν χρειάζεται να θεωρηθεί κυριολεκτική μέτρηση· λειτουργεί και ως έκφραση υπερβολής που κάνει τον ήρωα αξιομνημόνευτο.

 

9. Δαμόξενος: ο περίφημος παλαιστής

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 41, περίπου στ. 601–605.

Πρόσωπο: Δαμόξενος, παλαιστής που μνημονεύεται από τον Λουκιανό.

   Ο Τζέτζης αναφέρει τον Δαμόξενο ως εξαιρετικό παλαιστή, που δεν υστερούσε απέναντι στον Μίλωνα και στους άλλους διάσημους αθλητές.

   Η αφήγηση είναι σύντομη και δεν περιλαμβάνει λεπτομερή περιγραφή κατορθώματος. Η σημασία της βρίσκεται στην ένταξη του Δαμόξενου σε έναν κατάλογο ανθρώπων των οποίων η αθλητική ικανότητα ξεπερνούσε τα συνηθισμένα όρια.

 

10. Ίφικλος: ο δρομέας που έτρεχε πάνω στα στάχυα

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 42, περίπου στ. 606–617.

Πρόσωπα: Ίφικλος, γιος του Φυλάκου, και ο γιος του, Πρωτεσίλαος.

    Ο Ίφικλος παρουσιάζεται ως τόσο γρήγορος και ελαφρύς δρομέας, ώστε μπορούσε να τρέχει πάνω από τα στάχυα χωρίς να τα σπάζει. Ο Τζέτζης επικαλείται σχετική ποιητική μαρτυρία που αποδίδει στον Ορφέα.

   Εδώ η ταχύτητα συνδυάζεται με την ελαφρότητα του σώματος. Το παράδοξο δεν είναι μόνο η ταχύτητα αλλά η αδυναμία του δρομέα να προκαλέσει οποιαδήποτε φθορά στο έδαφος ή στη βλάστηση.

   Πρόκειται για χαρακτηριστικό παράδειγμα υπερβολής που μετατρέπει μια ανθρώπινη ικανότητα σε θαυμαστό φαινόμενο. Δεν αποτελεί φυσιολογική περιγραφή αθλητικής επίδοσης.

 

11. Εύφημος: ο άνθρωπος που ταξίδευε στη θάλασσα σαν να περπατούσε στη στεριά

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 43, περίπου στ. 618–627.

Πρόσωπα: Εύφημος, Ποσειδώνας και οι Αργοναύτες.

   Ο Εύφημος, μέλος της Αργοναυτικής εκστρατείας, φέρεται να είχε την ικανότητα να κινείται στη θάλασσα χωρίς να υφίσταται βλάβη από τα κύματα, σαν να περπατούσε στη στεριά.

    Η θάλασσα, ως χώρος κινδύνου και αστάθειας, μετατρέπεται για τον Εύφημο σε περιβάλλον στο οποίο κυριαρχεί. Η εξαιρετική ικανότητά του εξηγείται από τη θεϊκή καταγωγή του.

   Ο Τζέτζης προτείνει μια αλληγορική εξήγηση: η φήμη μπορεί να προήλθε από το ότι ο Εύφημος και άλλοι ναυτικοί ήταν εξαιρετικά ικανοί ως παρατηρητές ή κυβερνήτες πλοίων. Έτσι, μια ανθρώπινη δεξιότητα μετατρέπεται στη μυθολογική παράδοση σε υπερφυσικό χάρισμα.

 

12. Πρωτέας: ο άνθρωπος που άλλαζε μορφές

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 44, περίπου στ. 628–640.

Πρόσωπο: Πρωτέας, συνδεδεμένος με τον Φάρο της Αλεξάνδρειας.

   Ο Πρωτέας φέρεται να μπορούσε να μεταμορφώνεται σε φωτιά, νερό, δράκο, δέντρο και κάθε είδους μορφή. Ο Τζέτζης παραθέτει διαφορετικές ερμηνείες: ο Λουκιανός τον παρουσιάζει ως χορευτή που μιμούνταν τις μορφές των πραγμάτων, ενώ ο ίδιος ο Τζέτζης προτείνει ότι ίσως ήταν μάντης που χρησιμοποιούσε τεχνικές υδρομαντείας.

   Ο Πρωτέας αποτελεί παράδειγμα προσώπου του οποίου η εξαιρετική ικανότητα μπορεί να ερμηνευθεί με τρεις τρόπους: ως υπερφυσική μεταμόρφωση, ως καλλιτεχνική μίμηση ή ως μαντική τέχνη.

   Η ιστορία είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ορθολογιστική μέθοδο του Τζέτζη. Ο συγγραφέας δεν απορρίπτει απλώς την παράδοση, αλλά προσπαθεί να εξηγήσει πώς μια πραγματική ανθρώπινη δεξιότητα θα μπορούσε να έχει δημιουργήσει έναν μύθο.

 

13. Περικλύμενος: ο πολεμιστής που γινόταν ακόμη και μύγα

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 45, περίπου στ. 641–657.

Πρόσωπα: Περικλύμενος, Νηλέας, Νέστωρ και Ηρακλής.

   Ο Περικλύμενος, γιος του Νηλέα και αδελφός του Νέστορα, είχε, σύμφωνα με τον μύθο, την ικανότητα να μεταμορφώνεται σε όποιο ζώο ήθελε. Παρά τη μεταμόρφωσή του σε μύγα, τελικά σκοτώνεται από τον Ηρακλή.

   Η μορφοπλαστική ικανότητα του Περικλύμενου τον καθιστά σχεδόν άτρωτο, αλλά δεν τον προστατεύει από την ήττα. Το επεισόδιο υπογραμμίζει τα όρια ακόμη και ενός υπερφυσικού χαρίσματος.

   Ο Τζέτζης προτείνει και εδώ αλληγορική ερμηνεία: ο ήρωας ίσως διέθετε την ταχύτητα της λεοπάρδαλης, τη δύναμη του λιονταριού και την ενοχλητική επιμονή μιας μύγας. Η μεταμόρφωση μεταφράζεται έτσι σε διαφορετικές πολεμικές ιδιότητες.

 

14. Αιθαλίδης: ο άνθρωπος που συμβόλιζε τις αντιφάσεις της ζωής

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 49, περίπου στ. 718–725.

Πρόσωπο: Αιθαλίδης, γιος του Ερμή, γνωστός από την παράδοση των Αργοναυτών.

   Ο Τζέτζης τον παρουσιάζει ως ικανό ρήτορα, ο οποίος έγραφε τόσο θλιβερά όσο και χαρούμενα κείμενα. Τον συνδέει με την εικόνα ενός ανθρώπου που γελά και κλαίει ταυτόχρονα για την αστάθεια της ζωής, ενώ περιγράφεται παραδόξως σαν να είναι συγχρόνως ζωντανός και νεκρός.

   Ο Αιθαλίδης δεν ξεχωρίζει για τη σωματική δύναμη αλλά για την πνευματική του ικανότητα και τη συμβολική του σημασία. Η αντίθεση γέλιου και δακρύων αποτυπώνει την αστάθεια της ανθρώπινης τύχης.

   Η αφήγηση συνδέεται με μια ευρύτερη αρχαία φιλοσοφική αντίληψη: η ζωή περιέχει ταυτόχρονα το γελοίο και το τραγικό. Ο Τζέτζης χρησιμοποιεί το πρόσωπο για να παρουσιάσει μια παράδοξη εικόνα της ανθρώπινης ύπαρξης.

 

15. Αριστέας ο Προκοννήσιος: ο άνθρωπος που εξαφανίστηκε από το εργαστήριο

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 50, περίπου στ. 726–746.

Πρόσωπο: Αριστέας ο Προκοννήσιος, επικός ποιητής, συνδεδεμένος με το έργο Αριμάσπεια.

   Ο Αριστέας φέρεται να μπήκε σε εργαστήριο σιδηρουργού και να έπεσε νεκρός. Όταν οι συγγενείς του έσπευσαν να τον αναζητήσουν, δεν βρήκαν ούτε ζωντανό ούτε νεκρό σώμα. Επτά χρόνια αργότερα εμφανίστηκε ξανά και συνέθεσε την Αριμάσπεια. Αργότερα εξαφανίστηκε εκ νέου. Η παράδοση τον εμφανίζει ξανά, έπειτα από 240 χρόνια, στην εποχή του Ηροδότου.

Ανάλυση προσώπων

Αρίστεας: παρουσιάζεται ως ποιητής με μυστηριώδη παρουσία, ο οποίος ξεφεύγει από τα συνηθισμένα όρια της ζωής και του θανάτου.

Ο σιδηρουργός και οι συγγενείς: λειτουργούν ως μάρτυρες της ανεξήγητης εξαφάνισης.

Ηρόδοτος: αποτελεί το σημείο αναφοράς για την παράδοση της μεταγενέστερης επανεμφάνισης.

    Εδώ ο Τζέτζης εκφράζει ξεκάθαρα τον σκεπτικισμό του. Αμφισβητεί το κατά πόσον είναι δυνατόν κάποιος να επιβεβαιώσει ότι ο ίδιος άνθρωπος εμφανίστηκε ξανά μετά από τόσους αιώνες. Η ιστορία είναι πολύτιμη όχι μόνο για το παράδοξό της αλλά και επειδή αποκαλύπτει τη διάθεση του συγγραφέα να κρίνει τις πηγές του.

 

16. Θησέας: η κάθοδος στον Άδη και η παράξενη σωτηρία

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 51, περίπου στ. 747–759.

Πρόσωπα: Θησέας, Πειρίθους, Ηρακλής, Κέρβερος και ο Άδης, όπως παρουσιάζεται στην τοπική παράδοση των Μολοσσών.

   Ο Θησέας και ο Πειρίθους κατεβαίνουν στον τόπο του Άδη με σκοπό να αρπάξουν την κόρη του. Συλλαμβάνονται και ο Πειρίθους κατασπαράσσεται από τον Κέρβερο, ενώ ο Θησέας κρατείται φυλακισμένος. Όταν ο Ηρακλής φτάνει εκεί για να πάρει τον Κέρβερο, απελευθερώνει τον Θησέα.

   Η αφήγηση αντιπαραθέτει δύο διαφορετικές μοίρες: τον οριστικό θάνατο του Πειρίθου και τη σωτηρία του Θησέα. Ο Ηρακλής λειτουργεί ως ο ήρωας που μπορεί να διασχίσει τα όρια του κόσμου των ζωντανών και των νεκρών.

   Ο Τζέτζης επιχειρεί να συνδέσει τη μυθολογική κάθοδο στον Άδη με έναν πραγματικό τόπο και έναν τοπικό ηγεμόνα. Η αφήγηση παρουσιάζει ενδιαφέρον ως παράδειγμα της προσπάθειας να ερμηνευτούν οι μύθοι με ιστορικογεωγραφικούς όρους. Εδώ εξετάζεται αποκλειστικά η παράδοξη κάθοδος και τη σωτηρία του Θησέα, όχι το ερωτικό κίνητρο της αποστολής.

 

17. Θαλής, Πυθαγόρας, Αναξαγόρας και Εμπεδοκλής: οι σοφοί με τις παράδοξες ικανότητες

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορίες 55–58, περίπου στ. 869–916.

Πρόσωπα: Θαλής ο Μιλήσιος, Πυθαγόρας, Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος και Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος.

   Ο Τζέτζης συγκεντρώνει τέσσερις ιστορίες που αποδίδουν στους φιλοσόφους γνώσεις και ικανότητες οι οποίες ξεπερνούν τα συνηθισμένα ανθρώπινα όρια.

Θαλής: φέρεται να προέβλεψε έκλειψη της Σελήνης, προκαλώντας τον θαυμασμό των ανθρώπων.

Πυθαγόρας: παρουσιάζεται ως άνθρωπος που γνώριζε πολλά για τα μελλοντικά γεγονότα και άφησε σχετικές διδασκαλίες.

Αναξαγόρας: συνδέεται με την πρόβλεψη πτώσης μετεωρίτη στους Αιγός Ποταμούς και με την πρόγνωση καιρικών φαινομένων.

Εμπεδοκλής: φέρεται να σταμάτησε ισχυρούς ανέμους και να μπορούσε να επηρεάζει τις καιρικές συνθήκες.

Ανάλυση προσώπων

Θαλής: αντιπροσωπεύει την παρατήρηση και τη μαθηματική γνώση ως μέσο πρόβλεψης φυσικών φαινομένων.

Πυθαγόρας: συνδέεται με την αριθμητική, τη φιλοσοφική σοφία και την παράδοση της προγνώσεως.

Αναξαγόρας: παρουσιάζεται ως ερμηνευτής των ουράνιων φαινομένων.

Εμπεδοκλής: συνδυάζει τη φιλοσοφική σκέψη με την εικόνα του σοφού που διαθέτει σχεδόν θαυματουργές δυνάμεις.

   Αυτές οι ιστορίες αποκαλύπτουν τη στενή σχέση ανάμεσα στη φιλοσοφία, την επιστημονική γνώση και τη θαυμαστή φήμη κατά την αρχαιότητα. Ο Τζέτζης δεν διαχωρίζει πάντοτε αυστηρά την πραγματική επιστημονική ικανότητα από τη μεταγενέστερη υπερβολή. Ιδιαίτερα η πρόβλεψη μιας έκλειψης μπορεί να συνδέεται με πραγματική αστρονομική γνώση, ενώ η μεταβολή των ανέμων από τον Εμπεδοκλή ανήκει περισσότερο στην παράδοση των θαυματοποιών σοφών.

 

18. Λάιος: ο φιλόσοφος που έδιωξε την πανώλη από την Αντιόχεια

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 59, περίπου στ. 917–920.

Πρόσωπο: Λάιος, φιλόσοφος και θαυματοποιός της εποχής του Αντιόχου.

   Όταν μια μεγάλη επιδημία έπληξε την Αντιόχεια, ο Λάιος φέρεται να σκάλισε σε βράχο το πρόσωπο του Χάροντα και να το τοποθέτησε στην πόλη, με αποτέλεσμα να σταματήσει η ασθένεια.

    Η αφήγηση παρουσιάζει τη φιλοσοφική ή μυστικιστική γνώση ως μέσο προστασίας της κοινότητας. Η εικόνα του Χάροντα, συνδεδεμένου με τον θάνατο, λειτουργεί ως αποτρεπτικό σύμβολο απέναντι στη θνητότητα.

   Δεν υπάρχει εδώ επαρκής βάση για να υποστηριχθεί ότι η επιδημία σταμάτησε εξαιτίας της εικόνας. Η ιστορία ανήκει στην παράδοση των αποτροπαϊκών τελετών και των θαυματουργών προσώπων, όπου ένα αντικείμενο ή μια τελετουργική πράξη θεωρείται ικανή να απομακρύνει μια συλλογική συμφορά.

 

19. Απολλώνιος ο Τυανέας: τα μαρμάρινα πελαργοειδή αγάλματα

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 60, περίπου στ. 921–977.

Πρόσωπα: Απολλώνιος ο Τυανέας, Νέρων, Δομιτιανός και οι κάτοικοι του Βυζαντίου και της Αντιόχειας.

   Ο Απολλώνιος παρουσιάζεται ως σοφός που προέβλεπε γεγονότα και επενέβαινε σε προβλήματα των πόλεων. Σύμφωνα με τον Τζέτζη, στη βυζαντινή παράδοση τα φίδια προκαλούσαν θανάτους, επειδή πελαργοί τα έριχναν στις δεξαμενές νερού. Ο Απολλώνιος τοποθέτησε μαρμάρινα ομοιώματα πελαργών, με αποτέλεσμα να απομακρυνθούν τα πραγματικά πουλιά.

   Ο Τζέτζης αναφέρει επίσης ότι ο Απολλώνιος προέβλεψε σεισμό στην Αντιόχεια και γεγονότα που αφορούσαν τον Νέρωνα και τον Δομιτιανό. Σε μία ιστορία, ενώ βρισκόταν υπό κράτηση, φέρεται να εξαφανίστηκε αιφνιδίως και να εμφανίστηκε σε άλλο τόπο.

Ανάλυση προσώπων

Απολλώνιος: ενσαρκώνει τον σοφό που συνδυάζει τη γνώση, την πρόγνωση και τη θαυματουργή δράση.

Νέρων και Δομιτιανός: αποτελούν παραδείγματα ηγεμόνων των οποίων η μοίρα συνδέεται με προφητείες.

Οι κάτοικοι του Βυζαντίου: αναδεικνύουν τη σχέση ανάμεσα στη φήμη ενός σοφού και στην προστασία μιας ολόκληρης πόλης.

   Ο Απολλώνιος εμφανίζεται ως μια μορφή που βρίσκεται στο όριο μεταξύ φιλοσόφου, μάντη και θαυματοποιού. Η αφήγηση για τα φίδια και τους πελαργούς συνδυάζει μια παράξενη φυσική αλυσίδα γεγονότων με τη θαυμαστή φήμη του. Η αιφνίδια μετακίνησή του από τη φυλακή σε άλλη πόλη αποτελεί το πιο εντυπωσιακό υπερφυσικό στοιχείο.

 

20. Δημόκριτος: ο φιλόσοφος που γελούσε με την ανθρώπινη ζωή

Παραπομπή: Β΄ Βιβλίο, ιστορία 61, περίπου στ. 978–1000 και εξής.

Πρόσωπα: Δημόκριτος ο Αβδηρίτης και Ιπποκράτης ο Κώος.

   Ο Δημόκριτος παρουσιάζεται ως φιλόσοφος που γελούσε διαρκώς με τη ματαιότητα της ανθρώπινης ζωής. Οι κάτοικοι των Αβδήρων θεώρησαν ότι έπασχε από μελαγχολία και ζήτησαν τη βοήθεια του Ιπποκράτη, προσφέροντάς του δώρα μεγάλης αξίας.

   Ο Ιπποκράτης, αφού συναντά τον Δημόκριτο, αντιλαμβάνεται ότι δεν πρόκειται για έναν ασθενή που χρειάζεται θεραπεία, αλλά για έναν σοφό που κατανοεί βαθύτερα την ανθρώπινη φύση. Ο Τζέτζης αναφέρει ακόμη μια παράξενη ιστορία σύμφωνα με την οποία ο Δημόκριτος κράτησε τον ίδιο τον Άδη στο σπίτι του επί τρεις ημέρες, προσφέροντάς του ζεστό ψωμί.

Ανάλυση προσώπων

Δημόκριτος: ενσαρκώνει τη φιλοσοφική απόσταση από τις καθημερινές αγωνίες και την κριτική θεώρηση της ανθρώπινης ματαιοδοξίας.

Ιπποκράτης: εκπροσωπεί την ιατρική παρατήρηση και την ικανότητα να διακρίνει την ασθένεια από μια ασυνήθιστη, αλλά συνειδητή, συμπεριφορά.

Οι Αβδηρίτες: συμβολίζουν την κοινωνία που ερμηνεύει ως παθολογική μια συμπεριφορά την οποία δεν κατανοεί.

   Η ιστορία έχει δύο επίπεδα. Το πρώτο είναι φιλοσοφικό: το γέλιο του Δημόκριτου εκφράζει τη συνειδητοποίηση της ανθρώπινης ματαιότητας. Το δεύτερο είναι καθαρά θαυμαστό: η φιλοξενία του Άδη επί τρεις ημέρες. Η αντίθεση αυτή δείχνει πώς ο Τζέτζης συνδυάζει φιλοσοφικές παραδόσεις με αφηγήσεις που πλησιάζουν τον μύθο.

 

. Συνολικός σχολιασμός του Β΄ Βιβλίου

   Το Β΄ Βιβλίο παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία παραδόξων, τα οποία μπορούν να ταξινομηθούν σε πέντε βασικές κατηγορίες.

/ i. Υπεράνθρωπη σωματική δύναμη: Ηρακλής, Σαμψών, Πολυδάμας, Μίλων

/ ii. Ακραίες σωματικές ικανότητες: Αίγων, Λυκέρτα, Ίφικλος, Εύφημος

/ iii. Μεταμόρφωση και Εξαφάνιση: Πρωτέας, Περικλύμενος, Αριστέας

/ iv. Φιλοσοφική σοφία και επιστημονική γνώση: Θαλής, Πυθαγόρας,  Αναξαγόρας, Εμπεδοκλής, Δημόκριτος

/ v.  Θαυματουργές πράξεις και προφητείες: Λάϊος, Απολλώνιος ο Τυανεύς

   Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του Τζέτζη είναι ότι δεν αφηγείται απλώς τα παράδοξα. Συχνά παραθέτει τις πηγές του, συγκρίνει διαφορετικές εκδοχές και επιχειρεί να εξηγήσει ορθολογικά ή αλληγορικά τα υπερφυσικά γεγονότα. Ιδιαίτερα στις ιστορίες του Αρχιμήδη, του Πρωτέα, του Περικλύμενου και του Αριστέα, φαίνεται καθαρά η προσπάθειά του να διακρίνει την πραγματική ανθρώπινη ικανότητα από τη μυθοπλασία.

Βασική βιβλιογραφική βάση

Johannes Tzetzes, Historiarum variarum Chiliades, έκδοση T. Kiessling, Λειψία, 1826.

 

.Γ Βιβλίο

Παράξενες ιστορίες ανθρώπων στο Γ΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη

   Η αρίθμηση που ακολουθεί βασίζεται στη διαδικτυακή έκδοση του Γ΄ Βιβλίου, η οποία παραπέμπει στην έκδοση του T. Kiessling (1826). Για την επιλογή των παραδειγμάτων λαμβάνονται υπόψη οι ενότητες 3.1–3.52, με αποκλεισμό των ερωτικών ιστοριών.

 

1. Τριταναιχμής: ο άνθρωπος που μετρούσε τον πλούτο του σε ασύλληπτα μεγέθη

Γ΄ Βιβλίο, 3.1 – Ιστορία 62

   Ο Τριταναιχμής, γιος του Αρταβάζη, παρουσιάζεται ως Βαβυλώνιος με εξαιρετικά μεγάλη περιουσία. Η αφήγηση δίνει έμφαση στα πολυάριθμα ζώα του: χιλιάδες άλογα, επιβήτορες, καθώς και σκυλιά που απαιτούσαν τη συντήρηση ολόκληρων περιοχών. Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η αναφορά στα καθημερινά έσοδά του, τα οποία περιγράφονται ως τεράστιος όγκος χρυσών νομισμάτων.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Τριταναιχμής: δεν προβάλλεται μέσα από μια ηρωική πράξη, αλλά μέσα από την οικονομική του ισχύ. Η περιουσία του είναι τόσο μεγάλη ώστε η περιγραφή μετατρέπεται σχεδόν σε κατάλογο υπερβολικών αριθμών. Τα ζώα δεν αποτελούν μόνο σύμβολο πλούτου, αλλά και μέσο επίδειξης της κοινωνικής θέσης του.

   Το παράδοξο βρίσκεται στην κλίμακα των μεγεθών. Ο Τζέτζης ενδιαφέρεται να εντυπωσιάσει τον αναγνώστη και να καταστήσει αξιομνημόνευτη την πληροφορία. Η ιστορία δείχνει επίσης πώς ο πλούτος μπορούσε να λειτουργεί ως βασικό κριτήριο αξιολόγησης ενός ισχυρού προσώπου.

 

2. Ο Ιώβ: ο δίκαιος άνθρωπος με την τεράστια περιουσία

Γ΄ Βιβλίο, 3.3 – Ιστορία 64

   Ο Ιώβ παρουσιάζεται ως άνθρωπος της χώρας Αυσίτιδος, ευσεβής, δίκαιος, ειλικρινής και ανεπίληπτος. Η περιγραφή απαριθμεί τα υπάρχοντά του: πεντακόσια θηλυκά γαϊδούρια, πεντακόσια ζεύγη βοδιών, επτά χιλιάδες ζώα σε κοπάδια και τρεις χιλιάδες καμήλες, μαζί με πολλά άλλα ζώα.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Ιώβ: συνδυάζει δύο χαρακτηριστικά: την ηθική ακεραιότητα και την υλική ευημερία. Ο πλούτος του δεν παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα απληστίας, αλλά ως στοιχείο της αρχικής εικόνας ενός ανθρώπου που ζει σύμφωνα με τις επιταγές της ευσέβειας.

   Η απαρίθμηση θυμίζει την ιστορία του Τριταναιχμή, αλλά εδώ η περιουσία εντάσσεται σε ένα διαφορετικό ηθικό πλαίσιο. Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στο μέγεθος του πλούτου, αλλά και στην αντίθεση ανάμεσα στα υλικά αγαθά και στην εσωτερική αξία του ανθρώπου. Η αναφορά στον Ιώβ συνδέει τη βυζαντινή παιδεία του Τζέτζη με τη βιβλική παράδοση.

 

3. Πυθίος ο Λυδός: η φιλοξενία που ξεπερνά κάθε μέτρο

Γ΄ Βιβλίο, 3.4 – Ιστορία 65

   Ο Πυθίος, ένας εξαιρετικά εύπορος άνδρας, φιλοξενεί τον βασιλιά Ξέρξη και ολόκληρο τον στρατό του. Ο Τζέτζης αναφέρει ότι η καθημερινή διατροφή του στρατεύματος κόστιζε τετρακόσια τάλαντα ακόμη και όταν γινόταν οικονομία. Ο Πυθίος, αντίθετα, προσφέρει ένα εξαιρετικά πολυτελές γεύμα.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Πυθίος: ενσαρκώνει τη φιλοξενία σε υπερβολική κλίμακα. Η πράξη του δεν αφορά έναν επισκέπτη ή μια μικρή ομάδα, αλλά έναν ολόκληρο στρατό. Η γενναιοδωρία του αποκτά έτσι σχεδόν απίστευτες διαστάσεις.

   Η ιστορία συνδέει την οικονομική δύναμη με την κοινωνική προβολή. Το γεύμα γίνεται επίδειξη πλούτου και μέσο αναγνώρισης από την ανώτατη εξουσία. Παράλληλα, η αφήγηση προκαλεί το ερώτημα κατά πόσο μια τέτοια φιλοξενία αποτελεί πραγματική γενναιοδωρία ή μια μορφή ανταγωνισμού μέσω της πολυτέλειας.

 

4. Ο Χοσρόης και ο τεχνητός ουρανός: η ανθρώπινη επινόηση ως θέαμα

Γ΄ Βιβλίο, 3.5 – Ιστορία 66

   Ο Χοσρόης, βασιλιάς των Περσών την εποχή του αυτοκράτορα Ηρακλείου, είχε στα ανάκτορά του μια εντυπωσιακή κατασκευή. Στις οροφές είχε δημιουργηθεί ένας τεχνητός ουρανός, από τον οποίο έβγαιναν μηχανικά βροντές, αστραπές και βροχή. Το θέαμα προκαλούσε έκπληξη στους πρεσβευτές που προσκαλούνταν στα βασιλικά γεύματα.

   Ο Ηράκλειος, ύστερα από τις πολεμικές εκστρατείες του εναντίον των Περσών, κατέστρεψε τα ανάκτορα και μαζί τους αυτή την κατασκευή.

Ανάλυση των προσώπων.

Ο Χοσρόης: παρουσιάζεται ως ηγεμόνας που χρησιμοποιεί την τεχνολογία για να ενισχύσει το κύρος του. Ο τεχνητός ουρανός αποτελεί σύμβολο της επιθυμίας του να αναπαραγάγει στη βασιλική κατοικία δυνάμεις που κανονικά ανήκουν στη φύση.

Ο Ηράκλειος: εμφανίζεται ως ο αντίπαλος που καταστρέφει όχι μόνο τα ανάκτορα αλλά και το εντυπωσιακό σύμβολο της περσικής ισχύος.

   Η ιστορία έχει ιδιαίτερη αξία επειδή συνδυάζει την πολιτική ιστορία με την τεχνολογία και το θαυμαστό. Ο τεχνητός ουρανός μπορεί να διαβαστεί ως έκφραση της ανθρώπινης επινοητικότητας, αλλά και ως υπενθύμιση ότι ακόμη και τα πιο εντυπωσιακά δημιουργήματα παραμένουν ευάλωτα στην πολιτική και στρατιωτική ανατροπή.

 

5. Ο Σέσωστρις και ο βασιλιάς που δίδαξε την αστάθεια της τύχης

Γ΄ Βιβλίο, 3.8 – Ιστορία 69

   Ο Σέσωστρις περιγράφεται ως ηγεμόνας που είχε κατακτήσει ολόκληρη σχεδόν την οικουμένη. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της ιστορίας είναι ότι έβαζε υποταγμένους βασιλιάδες να σύρουν το άρμα του, σαν να ήταν ζώα.

   Κάποια στιγμή, ένας από αυτούς παρατηρεί τα ίχνη των τροχών του άρματος. Καθώς τα κοιτάζει, επιβραδύνει την πορεία του. Όταν ο Σέσωστρις τον ρωτά γιατί δεν προχωρεί, εκείνος απαντά με ένα αίνιγμα: «Δεν τρέχω», δηλαδή δεν κινούμαι πραγματικά ελεύθερα, αλλά ακολουθώ την κυκλική κίνηση των τροχών.

   Ο βασιλιάς αντιλαμβάνεται το νόημα της απάντησης, περιορίζει την αλαζονεία του και απελευθερώνει τους βασιλιάδες από τον ζυγό.

Ανάλυση των προσώπων.

Ο Σέσωστρις: εκπροσωπεί την αλαζονεία που γεννά η απόλυτη εξουσία.

Ο ανώνυμος βασιλιάς: παρότι βρίσκεται σε θέση υποτέλειας, διαθέτει κάτι που λείπει από τον ισχυρό: την ικανότητα να κατανοεί τη μεταβλητότητα της ανθρώπινης τύχης και να τη διατυπώνει με ευφυΐα.

  Πρόκειται για μία από τις πιο χαρακτηριστικές διδακτικές ιστορίες του Γ΄ Βιβλίου. Η ανατροπή δεν επιτυγχάνεται με στρατιωτική δύναμη, αλλά με έναν έξυπνο λόγο. Η εξουσία αποδεικνύεται λιγότερο παντοδύναμη από όσο πιστεύει ο φορέας της. Το ηθικό δίδαγμα είναι ότι η τύχη μεταβάλλεται και ότι η ταπείνωση των άλλων μπορεί να επιστρέψει ως μάθημα για τον ίδιο τον κυρίαρχο.

 

6. Ο Κάτων ο Πρεσβύτερος και η αυστηρή αγωγή του γιου του

Γ΄ Βιβλίο, 3.9 – Ιστορία 70

   Ο Κάτων ο Πρεσβύτερος παρουσιάζεται ως πατέρας που αναλαμβάνει ο ίδιος τη συνολική εκπαίδευση του γιου του. Του διδάσκει ελληνικά και ρωμαϊκά γράμματα, αλλά και γυμναστική, πάλη, πυγμαχία, ιππασία, χειρισμό όπλων και άλλες σωματικές δεξιότητες. Τον προετοιμάζει ακόμη να αντέχει τη ζέστη, το κρύο και τη διάβαση πλημμυρισμένων ποταμών.

   Ο Κάτων αποφεύγει να παραδώσει την αγωγή του παιδιού αποκλειστικά σε μορφωμένους δούλους, επειδή θεωρεί ότι ο γιος του δεν πρέπει να εξαρτάται πλήρως από αυτούς ούτε να κινδυνεύει να δεχθεί προσβλητική μεταχείριση. Προσέχει ακόμη και τη γλώσσα που χρησιμοποιείται μπροστά στο παιδί.

   Η αποτελεσματικότητα της αγωγής φαίνεται αργότερα στη μάχη. Όταν οι Ρωμαίοι υποχωρούν και το ξίφος του γιου του Κάτωνα πέφτει, εκείνος δεν εγκαταλείπει το πεδίο. Ζητά τη βοήθεια φίλων του για να αναζητήσει το όπλο του ανάμεσα στους νεκρούς και τελικά το ξαναβρίσκει.

Ανάλυση των προσώπων.

Ο Κάτων: είναι ο τύπος του πατέρα-δασκάλου, ο οποίος συνδυάζει τη διανοητική καλλιέργεια με τη σωματική άσκηση και την ηθική πειθαρχία.

Ο γιος του: αντιπροσωπεύει το επιθυμητό αποτέλεσμα αυτής της αγωγής: έναν άνθρωπο που δεν εγκαταλείπει εύκολα τον σκοπό του, ακόμη και όταν βρίσκεται σε κίνδυνο.

   Η ιστορία έχει έντονα παιδαγωγικό χαρακτήρα. Η μόρφωση δεν περιορίζεται στη γνώση των γραμμάτων, αλλά περιλαμβάνει τον έλεγχο του εαυτού, την αντοχή και την υπευθυνότητα. Ταυτόχρονα, ο Τζέτζης χρησιμοποιεί το παράδειγμα του Κάτωνα για να μιλήσει έμμεσα και για τη δική του σχέση με τον πατέρα του, τον οποίο παρουσιάζει ως καθοριστικό παράγοντα της προσωπικής του μόρφωσης. Έτσι, η αρχαία ιστορία γίνεται αφορμή για αυτοπαρουσίαση του βυζαντινού συγγραφέα.

 

7. Η Εκάβη: η βασίλισσα που μετατρέπεται σε εκδικητή

Γ΄ Βιβλίο, 3.13 – Ιστορία 74

   Η Εκάβη, σύζυγος του Πριάμου και βασίλισσα της Τροίας, χάνει το βασίλειό της και καταλήγει αιχμάλωτη και δούλη των Ελλήνων. Η δυστυχία της συνεχίζεται και, σύμφωνα με την παράδοση που συνοψίζει ο Τζέτζης, στο τέλος λιθοβολείται. Η αφήγηση συνδέει τον θάνατό της με τη μεταγενέστερη μυθική παράδοση σύμφωνα με την οποία μεταμορφώθηκε σε σκύλα.

Ανάλυση του προσώπου.

Η Εκάβη: αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της βίαιης αντιστροφής της ανθρώπινης τύχης. Από βασίλισσα μετατρέπεται σε αιχμάλωτη, χάνοντας σταδιακά την κοινωνική θέση, την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπειά της.

   Το παράδοξο της ιστορίας βρίσκεται στη μεταμόρφωση της βασίλισσας σε ζώο, η οποία εξηγεί μυθολογικά την ακραία δυστυχία της. Ο Τζέτζης δεν αναπτύσσει εκτενώς το ψυχολογικό της πορτρέτο, αλλά συμπυκνώνει μια ολόκληρη τραγική διαδρομή σε λίγους στίχους. Η ιστορία συνδέει τη μυθολογική αφήγηση με την ιδέα ότι η ανθρώπινη ευτυχία μπορεί να καταστραφεί ολοκληρωτικά.

 

8. Ο Πολυμήστορας: η προδοσία που προκαλεί μια φρικτή εκδίκηση

Γ΄ Βιβλίο, 3.14 – Ιστορία 75

   Ο Πολυμήστορας, βασιλιάς των Θρακών, σκοτώνει τον Πολύδωρο, γιο της Εκάβης, μετά την καταστροφή της Τροίας. Η Εκάβη μαθαίνει την αλήθεια μέσα από ένα όνειρο, καθώς η θεία Δίκη αποκαλύπτει το έγκλημα. Για να εκδικηθεί, καλεί τον Πολυμήστορα και τα παιδιά του. Με τη βοήθεια Τρωαδίτισσων γυναικών σκοτώνει τα παιδιά του και τυφλώνει τον ίδιο με τις σαΐτες της υφαντικής.

   Ο Τζέτζης αναφέρει ότι τα γεγονότα αυτά αποτελούν αντικείμενο της τραγωδίας του Ευριπίδη.

Ανάλυση των προσώπων.

Ο Πολυμήστορας: παρουσιάζεται ως προδότης που παραβιάζει την εμπιστοσύνη και τη φιλοξενία.

Η Εκάβη: μετατρέπεται από θύμα της πολεμικής καταστροφής σε φορέα εκδίκησης. Η αλλαγή αυτή καθιστά το πρόσωπό της ηθικά σύνθετο: η οδύνη της είναι κατανοητή, αλλά η ανταπόδοση είναι εξίσου βίαιη με το αρχικό έγκλημα.

   Η ιστορία θέτει το ερώτημα αν η εκδίκηση αποκαθιστά τη δικαιοσύνη ή αν αναπαράγει τη βία. Το παράδοξο της τύφλωσης με εργαλεία υφαντικής ενισχύει τη φρίκη της σκηνής, ενώ η αναφορά στον Ευριπίδη δείχνει τον τρόπο με τον οποίο ο Τζέτζης συνδέει τη σύντομη ιστορική αφήγηση με την αρχαία τραγωδία.

 

9. Ο Αίας ο Τελαμώνιος: ο ήρωας που καταστρέφεται από την οργή του

Γ΄ Βιβλίο, 3.15 – Ιστορία 76

    Ο Αίας είναι ένας από τους σημαντικότερους πολεμιστές των Ελλήνων στην Τροία. Όταν στερείται τα όπλα του Αχιλλέα εξαιτίας μιας απόφασης που θεωρείται άδικη, κυριεύεται από οργή και χάνει τα λογικά του. Πιστεύοντας ότι τα ζώα είναι εχθροί του, σφαγιάζει ζώα και επιτίθεται σε ό,τι εκλαμβάνει ως αντίπαλο. Όταν συνέρχεται και αντιλαμβάνεται την κατάστασή του, στρέφεται τελικά εναντίον του εαυτού του.

Ο Τζέτζης παραπέμπει στην ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Αίας: συνδυάζει τη σωματική δύναμη και την πολεμική αρετή με μια επικίνδυνη αδυναμία: την αδυναμία να διαχειριστεί την προσβολή. Η ταυτότητά του είναι στενά δεμένη με την τιμή του πολεμιστή και, όταν αυτή καταρρέει, καταρρέει μαζί της και η ψυχική του ισορροπία.

   Πρόκειται για παράδειγμα ανθρώπινης αυτοκαταστροφής. Το παράδοξο δεν είναι απλώς η παραφροσύνη ενός ήρωα, αλλά η αντιστροφή της ιδιότητάς του: εκείνος που προστάτευε τους Έλληνες γίνεται απειλή για τους ίδιους και τελικά για τον εαυτό του. Η ιστορία αναδεικνύει τα όρια της ηρωικής ιδεολογίας, όταν η τιμή αποσυνδέεται από την αυτοκυριαρχία.

 

10. Ο Γελίμερος: ο ηττημένος βασιλιάς που ζητά ψωμί, σφουγγάρι και λύρα

Γ΄ Βιβλίο, 3.24 – Ιστορία 85

    Ο Γελίμερος, βασιλιάς των Μαυρουσίων, ηττάται από τον στρατηγό Βελισάριο και καταφεύγει στα βουνά μαζί με τη γυναίκα και τα παιδιά του. Η οικογένεια παραμένει κρυμμένη για αρκετό διάστημα, ώσπου η πείνα και η απόγνωση γίνονται αφόρητες.

   Τότε ο Γελίμερος στέλνει επιστολή στον Βελισάριο ζητώντας τρία αντικείμενα: μια λύρα, ένα σφουγγάρι και ένα καρβέλι ψωμί. Η λύρα θα τον βοηθούσε να εκφράσει με τραγούδι τη συμφορά του, το σφουγγάρι να σκουπίζει τα δάκρυά του και το ψωμί να ικανοποιήσει την πείνα του. Αργότερα, όταν οδηγείται αιχμάλωτος στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης, αναφωνεί ότι τα πάντα είναι ματαιότητα.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Γελίμερος: παρουσιάζεται μέσα από μια εντυπωσιακή αντίθεση. Ο βασιλιάς που είχε εξουσία και στρατιωτική δύναμη βρίσκεται πλέον σε κατάσταση πλήρους εξάρτησης. Ωστόσο, διατηρεί την ικανότητα να εκφράζει την οδύνη του με πνεύμα και αξιοπρέπεια.

   Η παράξενη απαίτηση των τριών αντικειμένων συνδυάζει τραγικότητα και λεπτή ειρωνεία. Αντί να ζητήσει όπλα ή θησαυρούς, ο έκπτωτος βασιλιάς ζητά τα στοιχειώδη μέσα για να κλάψει, να τραγουδήσει και να επιβιώσει. Η ιστορία μετατρέπει την ήττα σε στοχασμό για τη ματαιότητα της εξουσίας και την ευθραυστότητα της ανθρώπινης ευτυχίας.

 

11. Ο Βελισάριος: από τη στρατιωτική δόξα στην απόλυτη ταπείνωση

Γ΄ Βιβλίο, 3.25 – Ιστορία 88

   Ο Βελισάριος, ένας από τους σπουδαιότερους στρατηγούς της εποχής του Ιουστινιανού, παρουσιάζεται ως νικηφόρος πολέμαρχος που είχε επεκτείνει τη ρωμαϊκή ισχύ σε πολλές περιοχές. Ωστόσο, η τύχη του ανατρέπεται. Σύμφωνα με την εκδοχή που παραθέτει ο Τζέτζης, τυφλώνεται και αναγκάζεται να ζητιανεύει, κρατώντας ένα ξύλινο κύπελλο.

   Η παράκλησή του θυμίζει στους περαστικούς ότι πρόκειται για τον ίδιο στρατηγό που κάποτε δοξάστηκε, αλλά τώρα έχει περιέλθει σε έσχατη ένδεια. Ο Τζέτζης προσθέτει ότι ορισμένοι χρονικογράφοι αμφισβητούν την τύφλωση και υποστηρίζουν ότι ο Βελισάριος έχασε τα πολιτικά του δικαιώματα και αργότερα αποκαταστάθηκε.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Βελισάριος: αντιπροσωπεύει την πτώση του ένδοξου ανθρώπου. Η στρατιωτική ικανότητα, η δόξα και η προσφορά του δεν εξασφαλίζουν μόνιμη ασφάλεια ή ευγνωμοσύνη.

   Η ιστορία είναι ιδιαίτερα σημαντική για το θέμα των παράδοξων ανθρώπινων βίων, επειδή η ανατροπή είναι κοινωνική και πολιτική, όχι υπερφυσική. Ο ισχυρός γίνεται επαίτης, ενώ ο άνθρωπος που κάποτε διέθετε την τύχη χιλιάδων στρατιωτών δεν μπορεί πλέον να εξασφαλίσει ούτε τα στοιχειώδη. Η ρητή αναφορά του Τζέτζη σε διαφορετικές εκδοχές έχει επίσης σημασία: ο συγγραφέας δεν παραθέτει απλώς ένα εντυπωσιακό περιστατικό, αλλά επισημαίνει ότι η ιστορική παράδοση δεν είναι πάντοτε ενιαία.

 

12. Ο Μάρκος Ρήγουλος: η ακραία τιμωρία ενός Ρωμαίου στρατηγού

Γ΄ Βιβλίο, 3.26–28 – Ιστορία 90

    Ο Ρήγουλος, Ρωμαίος στρατηγός που αιχμαλωτίστηκε από τους Σικελούς, υφίσταται μια φρικτή τιμωρία. Σύμφωνα με την αφήγηση του Τζέτζη, του κόβουν τα βλέφαρα, αφήνοντας τα μάτια του ανοιχτά, και τον κλείνουν σε ένα πολύ στενό δωμάτιο. Στη συνέχεια, εξαγριώνουν έναν ελέφαντα και τον στρέφουν εναντίον του αιχμαλώτου, προκαλώντας του βασανιστικό θάνατο.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Ρήγουλος: δεν περιγράφεται τόσο μέσα από τον χαρακτήρα του όσο μέσα από την ακραία δοκιμασία που υφίσταται. Η προηγούμενη στρατιωτική του ιδιότητα έρχεται σε αντίθεση με την απόλυτη αδυναμία του αιχμαλώτου.

   Η αφήγηση αξιοποιεί τη φρίκη για να προκαλέσει ισχυρή εντύπωση στον αναγνώστη. Το παράδοξο εδώ είναι η κατασκευή ενός βασανισμού που συνδυάζει την ανθρώπινη επινοητικότητα με την κτηνώδη βία. Η ιστορία μπορεί να διαβαστεί ως υπενθύμιση ότι ο πόλεμος δεν παράγει μόνο ηρωικές πράξεις, αλλά και ακραίες μορφές εξευτελισμού του ανθρώπου.

 

13. Ο ξύλινος νεκρός: η υπενθύμιση του θανάτου στα αιγυπτιακά συμπόσια

Γ΄ Βιβλίο, 3.29 – Ιστορία 92

   Ο Τζέτζης παραθέτει μια παράδοση που αποδίδει στον Ηρόδοτο. Στα γεύματα των Αιγυπτίων, ένας οικιακός δούλος περιέφερε ένα ξύλινο ομοίωμα νεκρού και καλούσε τους συνδαιτυμόνες να τρώνε και να πίνουν έχοντας το βλέμμα στραμμένο σε αυτό.

Ανάλυση των προσώπων.

Οι συνδαιτυμόνες: εμφανίζονται ως άνθρωποι που απολαμβάνουν τις υλικές χαρές της ζωής

ο δούλος: λειτουργεί ως υπενθυμιστής της θνητότητας. Το ομοίωμα δεν αποτελεί απλώς διακοσμητικό αντικείμενο, αλλά ένα μέσο που μεταβάλλει τη σημασία του συμποσίου.

   Η ιστορία παρουσιάζει ένα ασυνήθιστο έθιμο, το οποίο συνδέει την ευχαρίστηση με τη συνείδηση του θανάτου. Το παράδοξο βρίσκεται στην αντίθεση ανάμεσα στο εορταστικό περιβάλλον και στην παρουσία του νεκρού. Η σκηνή εκφράζει την ιδέα ότι η ανθρώπινη ζωή είναι προσωρινή και ότι η επίγνωση της θνητότητας μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος απολαμβάνει το παρόν.

 

14. Οι μεθυσμένοι δούλοι των Λακώνων: η παράδοξη παιδαγωγική της κακής συμπεριφοράς

Γ΄ Βιβλίο, 3.30 – Ιστορία 93

   Σύμφωνα με τον Τζέτζη, οι Λάκωνες συνήθιζαν να μεθούν τους οικιακούς δούλους τους με ανέρωτο κρασί και να τους παρουσιάζουν στα παιδιά τους. Η γελοία συμπεριφορά των μεθυσμένων λειτουργούσε ως αρνητικό παράδειγμα, αποτρέποντας τα παιδιά από την υπερβολή και την απώλεια του αυτοελέγχου.

    Ο ίδιος ο Τζέτζης δηλώνει ότι δεν γνωρίζει με βεβαιότητα αν η συγκεκριμένη ιστορία προέρχεται από τον Ηρόδοτο, τον Πλούταρχο ή κάποιον άλλο συγγραφέα.

Ανάλυση των προσώπων.

Τα παιδιά: παρουσιάζονται ως μαθητευόμενοι παρατηρητές

οι δούλοι: μετατρέπονται, χωρίς να το επιδιώκουν, σε παραδείγματα προς αποφυγή.

Οι ενήλικοι: θεωρούν ότι η θέα μιας συμπεριφοράς μπορεί να έχει ισχυρότερη παιδαγωγική επίδραση από μια απλή λεκτική απαγόρευση.

   Η ιστορία είναι παράδοξη επειδή η αγωγή επιτυγχάνεται με την εσκεμμένη έκθεση σε ένα αρνητικό πρότυπο. Παράλληλα, αποκαλύπτει τις κοινωνικές αντιλήψεις της παράδοσης για τη δουλεία. Οι δούλοι χρησιμοποιούνται ως μέσα διαπαιδαγώγησης των ελεύθερων παιδιών.

 

15. Ο Δαρείος και ο Συλοσών: ο βασιλιάς που δεν ξέχασε ένα δώρο

Γ΄ Βιβλίο, 3.31 – Ιστορία 94

   Ο Δαρείος, πριν γίνει βασιλιάς της Περσίας, είχε λάβει από τον Συλοσώντα, αδελφό του Πολυκράτη της Σάμου, έναν πορφυρό χιτώνα. Όταν αργότερα απέκτησε την εξουσία, δεν ξέχασε το δώρο. Αναζήτησε τον Συλοσώντα και τον όρισε ηγεμόνα της Σάμου.

   Ο Τζέτζης συμπυκνώνει το νόημα της ιστορίας στη φράση ότι ο Δαρείος δεν ξεχνά τις ευεργεσίες.

Ανάλυση των προσώπων.

Ο Δαρείος: παρουσιάζεται ως άνθρωπος που διατηρεί τη μνήμη των προσωπικών υποχρεώσεων ακόμη και μετά την άνοδό του στην ανώτατη εξουσία.

Ο Συλοσών: είναι το πρόσωπο του οποίου μια φαινομενικά μικρή πράξη αποκτά μεγάλη σημασία εκ των υστέρων.

   Το ενδιαφέρον βρίσκεται στη δυσανάλογη σχέση ανάμεσα στην αρχική πράξη και στην τελική ανταμοιβή. Ένα ένδυμα μετατρέπεται σε αφορμή για μια πολιτική αποκατάσταση. Η ιστορία λειτουργεί ως παράδειγμα ευγνωμοσύνης, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει τη σημασία των προσωπικών σχέσεων στην άσκηση της βασιλικής εξουσίας.

 

16. Ο Σαρδανάπαλος: ο ηγεμόνας που καταστρέφει τον εαυτό του μαζί με το βασίλειό του

Γ΄ Βιβλίο, 3.32 – Ιστορία 95

   Ο Σαρδανάπαλος παρουσιάζεται από τον Τζέτζη ως βασιλιάς που παραμελεί τις υποχρεώσεις της εξουσίας. Ζει απομονωμένος στο ανάκτορό του, περιτριγυρισμένος από αυλικούς και ευνούχους, και ασχολείται με την πολυτέλεια και την προσωπική του εμφάνιση. Σύμφωνα με την αφήγηση, η πραγματική διακυβέρνηση έχει περάσει στα χέρια των ανθρώπων της αυλής του.

   Ο Βελέσυς, ένας Βαβυλώνιος με πολιτική διορατικότητα, αντιλαμβάνεται την αδυναμία του ηγεμόνα και υποκινεί τον Αρσάκη τον Μήδο σε εξέγερση. Μετά την τελική ήττα του, ο Σαρδανάπαλος καταφεύγει στο ανάκτορό του και το πυρπολεί, με αποτέλεσμα να καεί μαζί με τους θησαυρούς του.

   Ο Τζέτζης παραθέτει επίσης ένα επίγραμμα που αποδίδεται στον Σαρδανάπαλο και εκφράζει την ιδέα ότι από τις απολαύσεις της ζωής απομένουν μόνο εκείνες που κάποιος πρόλαβε να χαρεί.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Σαρδανάπαλος: αποτελεί αρνητικό πρότυπο ηγεμόνα. Η απομάκρυνσή του από τις πολιτικές ευθύνες οδηγεί στην απώλεια της εξουσίας, ενώ η τελική αυτοκαταστροφή του παρουσιάζει την αδυναμία του να αποδεχθεί την ήττα.

   Η ιστορία συνδυάζει το πολιτικό παράδειγμα με το παράδοξο της αυτοπυρπόλησης ενός βασιλιά που καταστρέφει μαζί με τον εαυτό του και τα σύμβολα του πλούτου του. Η πολυτέλεια, που προηγουμένως αποτελούσε ένδειξη ισχύος, καταλήγει να γίνει μέρος της καταστροφής του.

 

 

17. Ο Ιστιαίος: το μήνυμα που μεταφέρθηκε στο ξυρισμένο κεφάλι ενός δούλου

Γ΄ Βιβλίο, 3.33 – Ιστορία 96

   Ο Ιστιαίος ο Μιλήσιος βρίσκεται υπό τον έλεγχο του Δαρείου και επιθυμεί να επικοινωνήσει με τον Αρισταγόρα στη Μίλητο. Επειδή η επικοινωνία είναι επικίνδυνη, χρησιμοποιεί ένα παράδοξο τέχνασμα. Ξυρίζει το κεφάλι ενός έμπιστου δούλου, χαράζει πάνω του το μήνυμα και περιμένει να ξαναφυτρώσουν τα μαλλιά. Όταν ο δούλος είναι πλέον έτοιμος, τον στέλνει στον Αρισταγόρα. Εκείνος ξυρίζει εκ νέου το κεφάλι και διαβάζει το κρυμμένο μήνυμα.

    Το σχέδιο συμβάλλει στην έναρξη της εξέγερσης των ελληνικών πόλεων εναντίον της περσικής εξουσίας.

Ανάλυση των προσώπων.

Ο Ιστιαίος: εμφανίζεται ως άνθρωπος με εφευρετικότητα, υπομονή και πολιτική επιμονή.

Ο δούλος: είναι ο απαραίτητος φορέας του μυστικού μηνύματος.

Ο Αρισταγόρας: αναλαμβάνει να μετατρέψει την πληροφορία σε πολιτική δράση.

    Πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά τεχνάσματα του Γ΄ Βιβλίου. Το ανθρώπινο σώμα μετατρέπεται σε μέσο επικοινωνίας και η αναμονή για την ανάπτυξη των μαλλιών γίνεται τμήμα της μυστικής επιχείρησης. Η ιστορία δείχνει ότι η πολιτική δράση δεν βασίζεται μόνο στη στρατιωτική ισχύ, αλλά και στην επινόηση, στην οργάνωση και στην αξιοποίηση απροσδόκητων μέσων.

 

18. Ο Δημοκήδης ο Κροτωνιάτης: ο αιχμάλωτος γιατρός που έγινε σωτήρας του βασιλιά

Γ΄ Βιβλίο, 3.34 – Ιστορία 97

   Ο Δημοκήδης, γιατρός από τον Κρότωνα, βρίσκεται στην Περσία αφού έχει περάσει από την υπηρεσία του Πολυκράτη της Σάμου. Μετά τη δολοφονία του Πολυκράτη από τον Οροίτη, ο Δημοκήδης καταλήγει αιχμάλωτος και ζει σε άθλιες συνθήκες.

   Όταν ο Δαρείος τραυματίζεται σε ένα κυνηγετικό ατύχημα και οι Πέρσες γιατροί αδυνατούν να τον θεραπεύσουν, ο Δημοκήδης κατορθώνει να τον θεραπεύσει. Ο βασιλιάς τον τιμά ως σωτήρα του και οι γυναίκες της αυλής τού προσφέρουν πλούσια δώρα. Σύμφωνα με την αφήγηση, ο υπηρέτης του Δημοκήδη, ο Σκίτων, καταφέρνει να συγκεντρώσει τόσο πολύ χρυσό από τα δώρα ώστε γίνεται και ο ίδιος πλούσιος.

Ανάλυση των προσώπων.

Ο Δημοκήδης: ενσαρκώνει τη δύναμη της γνώσης και της επαγγελματικής ικανότητας. Παρά την αιχμαλωσία του, η ιατρική του δεξιότητα τού επιτρέπει να ξεπεράσει την κοινωνική του αδυναμία και να αποκτήσει ξανά κύρος.

   Το παράδοξο βρίσκεται στην αντιστροφή των ρόλων: ο αιχμάλωτος γίνεται σωτήρας του βασιλιά, ενώ οι προηγουμένως προνομιούχοι γιατροί αποτυγχάνουν. Η ιστορία υπογραμμίζει την αξία της ειδικευμένης γνώσης, η οποία μπορεί να αποδειχθεί σημαντικότερη από την κοινωνική θέση ή την πολιτική εξουσία. Η απρόσμενη ευημερία του υπηρέτη προσθέτει και μια δεύτερη ανατροπή, καθώς η τύχη ευνοεί τελικά περισσότερα από ένα πρόσωπα.

 

19. Ο Κύρος: ο βασιλιάς που θεωρούσε τους φίλους του θησαυρό

Γ΄ Βιβλίο, 3.35 – Ιστορία 98

   Ο Κύρος παρουσιάζεται ως ηγεμόνας που διακρίνεται για τη γενναιοδωρία, τη μετριοπάθεια και την ευγνωμοσύνη του. Μετά τις νίκες του, φροντίζει να ανταμείβει όσους τον έχουν βοηθήσει, αλλά και ανθρώπους που δεν του έχουν προσφέρει κάποια συγκεκριμένη υπηρεσία. Θεωρεί ότι, όταν κάνει τους φίλους του πλούσιους, αποκτά πολύτιμους συμμάχους.

   Όταν οι στρατιώτες του τού προσφέρουν πολυτελή δώρα, ο Κύρος δέχεται μεν την προσφορά, αλλά εξηγεί ότι όποιος έχει μεγαλύτερη ανάγκη από αυτά μπορεί να τα χρησιμοποιήσει. Όταν τον ρωτούν γιατί δεν στολίζεται και ο ίδιος με πολυτελή ενδύματα, απαντά ότι, εφόσον μπορεί να προσφέρει ευημερία στους φίλους του, η δική του αξία δεν εξαρτάται από τα ρούχα που φορά.

Ανάλυση του προσώπου.

Ο Κύρος: είναι το αντίθετο του αλαζόνα ηγεμόνα. Η εξουσία του δεν εκφράζεται μόνο μέσω των κατακτήσεων, αλλά και μέσω της ικανότητας να δημιουργεί δεσμούς εμπιστοσύνης. Η γενναιοδωρία του λειτουργεί συγχρόνως ως ηθική αρετή και ως πολιτική στρατηγική.

    Η ιστορία αναδεικνύει μια διαφορετική αντίληψη για τον πλούτο. Η αξία του δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην προσωπική κατοχή, αλλά και στη δυνατότητα να διανέμεται. Ο Τζέτζης προβάλλει έτσι ένα θετικό πρότυπο εξουσίας, στο οποίο η ευγνωμοσύνη και η γενναιοδωρία ενισχύουν τη συνοχή της κοινότητας. Η αφήγηση, που ο Τζέτζης συνδέει με τον Ξενοφώντα, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ιστορική αφήγηση χρησιμοποιείται για να διατυπωθεί ένα ηθικό δίδαγμα.

 

. Συνολικός σχολιασμός του Γ΄ Βιβλίου

  Οι παραπάνω ιστορίες αναδεικνύουν διαφορετικές μορφές του παράδοξου ανθρώπινου βίου στο Γ΄ Βιβλίο των Χιλιάδων. Το παράδοξο δεν περιορίζεται στο υπερφυσικό ή στο απίστευτο. Μπορεί να προκύπτει από την υπερβολή του πλούτου, από μια ασυνήθιστη πρακτική, από την ανατροπή της κοινωνικής θέσης, από ένα ευφυές τέχνασμα ή από την ακραία συμπεριφορά ενός ανθρώπου.

Τέσσερις βασικοί άξονες οργανώνουν τις ιστορίες:

/ i. Η αστάθεια της τύχης: Ο Σέσωστρις, ο Γελίμερος και ο Βελισάριος δείχνουν ότι η δύναμη και η δόξα δεν είναι μόνιμες. Η άνοδος μπορεί να ακολουθηθεί από την ταπείνωση και την απώλεια.

/ ii. Η ηθική αξιολόγηση της εξουσίας: Ο Κύρος και ο Δαρείος προβάλλονται ως παραδείγματα γενναιοδωρίας και ευγνωμοσύνης, ενώ ο Σαρδανάπαλος ως παράδειγμα παραμέλησης των καθηκόντων ενός ηγεμόνα.

/ iii. Η ανθρώπινη επινοητικότητα: Ο Ιστιαίος και ο ανώνυμος βασιλιάς της ιστορίας του Σέσωστρη επιτυγχάνουν τον σκοπό τους με την εξυπνάδα και όχι με τη δύναμη.

/ iv. Τα όρια του ανθρώπου: Ο Αίας, η Εκάβη και ο Πολυμήστορας δείχνουν πώς η οργή, η απώλεια και η εκδίκηση μπορούν να οδηγήσουν σε ακραίες πράξεις και αυτοκαταστροφή.

 

Ο τρόπος αφήγησης του Τζέτζη

   Ο Τζέτζης δεν ενδιαφέρεται μόνο να διασώσει τις ιστορίες που παραδίδει η αρχαία γραμματεία. Συχνά τις συμπυκνώνει σε σύντομες αφηγήσεις, δίνει έμφαση στα πιο εντυπωσιακά στοιχεία και κατονομάζει τις πηγές του, όπως τον Ηρόδοτο, τον Ξενοφώντα, τον Ευριπίδη και τον Σοφοκλή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, αναγνωρίζει ότι δεν γνωρίζει με βεβαιότητα την προέλευση μιας παράδοσης ή ότι οι χρονικογράφοι διαφωνούν μεταξύ τους.

   Το χαρακτηριστικό αυτό συνδέεται με τον διδακτικό και εγκυκλοπαιδικό χαρακτήρα των Χιλιάδων. Οι παράξενες ιστορίες λειτουργούν ως φορείς γνώσης, αλλά και ως αφορμές για ηθικό, πολιτικό και φιλοσοφικό στοχασμό.

 

Βασικές πηγές για περαιτέρω μελέτη

John Tzetzes, Chiliades, Book III 

Ioannis Tzetzae, Historiarum variarum Chiliades, έκδοση Theophilus Kiesslingius, Λειψία 1826  

Aglae Pizzone, “The Historiai of John Tzetzes: A Byzantine ‘Book of Memory’?” (2017) — 

 

 

 

. Δ Βιβλίο. 

Ιδιότυπες ερωτικές ιστορίες στο Δ΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη

Εισαγωγή

   Στο Δ΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη, οι ερωτικές ιστορίες δεν περιορίζονται στις συνηθισμένες αφηγήσεις για τον έρωτα ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα. Ο έρωτας παρουσιάζεται και με ασυνήθιστες μορφές: ως προσκόλληση ενός ζώου σε άνθρωπο, ως δεσμός που υπερβαίνει τα όρια ανάμεσα στα είδη, ως αφοσίωση που καταλήγει στον θάνατο, αλλά και ως επιθυμία που συνδέεται με την ομορφιά και τη νεότητα.

   Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι ο Τζέτζης δεν δημιουργεί όλες αυτές τις ιστορίες ο ίδιος. Συχνά συνοψίζει και σχολιάζει παλαιότερες παραδόσεις, αναφέροντας συγγραφείς όπως ο Αιλιανός και ο Οππιανός. Επομένως, πρέπει να εξετάσουμε τόσο τα πρόσωπα των ιστοριών όσο και τον τρόπο με τον οποίο ο βυζαντινός συγγραφέας αξιοποιεί το παράδοξο για να προκαλέσει έκπληξη και να μεταδώσει γνώσεις.

   Στην ακόλουθη παρουσίαση δίνεται έμφαση στις ιδιότυπες ερωτικές ιστορίες, με ανάλυση των πρωταγωνιστών, των κινήτρων τους και της σημασίας των αφηγήσεων. Δεν περιλαμβάνονται απλές ιστορίες φιλίας, εκτός αν συνδέονται άμεσα με το θέμα του έρωτα.

 

1. Το δελφίνι που ερωτεύτηκε έναν νέο από τη Λέσβο

Δ΄ Βιβλίο, ιστορία 117 (4.1)

Η ιστορία

   Ο Τζέτζης αναφέρεται σε μια παράξενη ιστορία που αποδίδει στον Οππιανό. Ένα δελφίνι ερωτεύεται έναν νεαρό από τη Λέσβο, ο οποίος τραγουδά και συγχρονίζει τη φωνή του με το ζώο. Το δελφίνι αναπτύσσει εξαιρετική οικειότητα μαζί του: τον μεταφέρει στη ράχη του, υπακούει στις επιθυμίες του και δείχνει την αγάπη του τυλίγοντας το σώμα του γύρω του και χαϊδεύοντάς τον με την ουρά του.

   Η αφήγηση παρουσιάζει τον δεσμό ως τόσο ισχυρό, ώστε η απουσία του νέου συνδέεται με την εξαφάνιση του δελφινιού από την περιοχή.

   Ο Τζέτζης προσθέτει και μια δεύτερη εκδοχή, την οποία συνδέει με τον Αιλιανό. Σε αυτήν, ένας νέος από την Ιασό, κουρασμένος μετά τη γυμναστική του, ανεβαίνει στη ράχη του δελφινιού. Το σώμα του τραυματίζεται από το ζώο και ο νέος πεθαίνει. Το δελφίνι, αντιλαμβανόμενο τον θάνατό του, μεταφέρει το σώμα του στην ακτή και πεθαίνει και το ίδιο.

Τα πρόσωπα

Ο νεαρός: Παρουσιάζεται ως όμορφος, μουσικός και ικανός να δημιουργήσει μια ασυνήθιστη σχέση με ένα ζώο. Η μουσική λειτουργεί ως μέσο επικοινωνίας.

Το δελφίνι: Αποκτά ανθρώπινα συναισθήματα. Δεν είναι απλώς ένα φιλικό ζώο, αλλά παρουσιάζεται να αισθάνεται επιθυμία, στοργή και πένθος.

   Η ιδιοτυπία της ιστορίας βρίσκεται στην υπέρβαση των ορίων ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο. Το δελφίνι εμφανίζεται να αγαπά με τρόπο που θυμίζει ανθρώπινη ερωτική αφοσίωση.

   Η μουσική αποτελεί καθοριστικό στοιχείο: η φωνή του νέου δημιουργεί έναν δεσμό που δεν στηρίζεται στον λόγο, αλλά στην αρμονία και στην κοινή εμπειρία. Η σχέση αποκτά σχεδόν ποιητικό χαρακτήρα, επειδή η επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών ειδών παρουσιάζεται ως δυνατή μέσω της μουσικής.

   Η δεύτερη εκδοχή προσθέτει τραγικότητα. Ο δεσμός δεν καταλήγει σε μια ευτυχισμένη ένωση, αλλά στον θάνατο και των δύο. Το δελφίνι εμφανίζεται να συμμερίζεται την απώλεια του νέου, σαν να μην μπορεί να συνεχίσει να ζει χωρίς αυτόν.

   Η αφήγηση δεν πρέπει να θεωρηθεί απλή περιγραφή φυσικής συμπεριφοράς. Ο Τζέτζης αξιοποιεί μια παράδοση της αρχαίας ζωολογικής γραμματείας για να παρουσιάσει την ιδέα ότι η αγάπη και η αφοσίωση μπορούν να εμφανιστούν ακόμη και εκεί όπου ο άνθρωπος δεν θα τις περίμενε.

 

2. Το φίδι που ερωτεύτηκε τον νεαρό Θεσσαλό Αλεύα

Δ΄ Βιβλίο, ιστορία 135 (4.17)

Η ιστορία

   Στην ενότητα για τα φίδια, ο Τζέτζης συγκεντρώνει διάφορες παράξενες παραδόσεις σχετικά με την προσκόλληση των ερπετών στους ανθρώπους. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η ιστορία του Αλεύα, ενός νεαρού Θεσσαλού που αγαπούσε το κυνήγι.

   Ο Αλεύας περιγράφεται ως νέος στην ακμή της ηλικίας του, με ιδιαίτερα όμορφα, χρυσαφένια μαλλιά. Ένα τεράστιο φίδι τον ερωτεύεται και, σύμφωνα με την αφήγηση, τον φιλούσε, όπως φιλούσε και τα όμορφα μαλλιά του.

   Η ιστορία δεν αναπτύσσεται σε εκτενή αφήγηση με αρχή, κορύφωση και τέλος. Ο Τζέτζης την εντάσσει σε μια σειρά παραδειγμάτων που αποδίδουν στα φίδια συναισθήματα και συμπεριφορές ανάλογες με εκείνες των ανθρώπων.

Τα πρόσωπα

Ο Αλεύας: Ένας νέος που ξεχωρίζει για τη νεότητά του, την ομορφιά και την εξωτερική του εμφάνιση. Δεν παρουσιάζεται ως ενεργός εραστής, αλλά ως το αντικείμενο της επιθυμίας του φιδιού.

Το φίδι: Είναι ο πραγματικός πρωταγωνιστής της ιστορίας. Η συμπεριφορά του περιγράφεται με όρους ανθρώπινου έρωτα και τρυφερότητας.

   Η ιστορία είναι ιδιότυπη επειδή αντιστρέφει τη συνηθισμένη σχέση ανθρώπου και ζώου. Το φίδι, που στην παραδοσιακή φαντασία συχνά συνδέεται με τον φόβο, τον κίνδυνο ή την απειλή, εμφανίζεται εδώ ως ερωτευμένο πλάσμα.

   Η ομορφιά του Αλεύα λειτουργεί ως αιτία της επιθυμίας. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η αναφορά στα χρυσά μαλλιά του, τα οποία γίνονται αντικείμενο τρυφερότητας. Η εξωτερική ομορφιά παρουσιάζεται σχεδόν ως δύναμη που μπορεί να ασκήσει επιρροή ακόμη και σε ένα μη ανθρώπινο ον.

   Αξίζει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι η αφήγηση δεν μας επιτρέπει να γνωρίζουμε αν ο Αλεύας ανταποκρινόταν σε αυτή την αγάπη. Η επιθυμία αποδίδεται αποκλειστικά στο φίδι. Έτσι, ο Τζέτζης ενδιαφέρεται περισσότερο για το παράδοξο της συμπεριφοράς του ζώου παρά για μια αμοιβαία ερωτική σχέση.

 

3. Το φίδι που αναζητούσε μια νεαρή γυναίκα

Δ΄ Βιβλίο, ιστορία 135 (4.17)

Η ιστορία

   Στην ίδια ενότητα ο Τζέτζης αναφέρει μια παράδοση από τη χώρα των Ιουδαίων, κατά την εποχή του Ηρώδη. Ένα τεράστιο φίδι συνήθιζε να κοιμάται μαζί με μια κοπέλα. Όταν εκείνη έβγαινε από τον χώρο όπου βρισκόταν, το φίδι απομακρυνόταν και την αναζητούσε επίμονα, μέχρι να τη βρει.

    Ο συγγραφέας παρουσιάζει τη συμπεριφορά αυτή ως ένδειξη εξαιρετικά ισχυρής προσκόλλησης του ζώου προς τη νεαρή γυναίκα. Δεν εξηγεί όμως πώς είχε δημιουργηθεί ο δεσμός ούτε διευκρινίζει αν η κοπέλα συμμεριζόταν τα συναισθήματα που αποδίδονται στο φίδι.

Τα πρόσωπα

Η νεαρή γυναίκα: Παρουσιάζεται μέσα από τη σχέση της με το φίδι. Η προσωπικότητά της, η οικογενειακή της κατάσταση και τα συναισθήματά της δεν αναπτύσσονται.

Το φίδι: Είναι το ενεργό πρόσωπο της ιστορίας, καθώς επιδιώκει διαρκώς να βρίσκεται κοντά στην κοπέλα.

   Η ιδιοτυπία της αφήγησης βρίσκεται στην επιμονή της αναζήτησης. Το φίδι δεν εμφανίζεται απλώς να πλησιάζει την κοπέλα, αλλά να αντιδρά στην απουσία της και να προσπαθεί να την ξαναβρεί.

   Η συμπεριφορά αυτή θυμίζει ανθρώπινη ερωτική προσκόλληση, καθώς η παρουσία του αγαπημένου προσώπου φαίνεται να αποτελεί βασική ανάγκη. Ο Τζέτζης χρησιμοποιεί έτσι μια παράδοξη ιστορία για να θολώσει τα όρια ανάμεσα στην ανθρώπινη και τη ζωική συμπεριφορά.

 

4. Ο Πίνδος και το φίδι που εκδικήθηκε τους δολοφόνους του

Δ΄ Βιβλίο, ιστορία 135 (4.17)

Η ιστορία

   Ο Τζέτζης αφηγείται την ιστορία του Πίνδου, γιου του Μακεδόνα, ο οποίος ήταν νέος, υπερήφανος και δεινός κυνηγός. Συνήθιζε να περιπλανιέται στα δάση και στις ερημικές περιοχές, όπου ένα φίδι γοητεύτηκε από την ομορφιά και την ανδρεία του.

   Η ιστορία παίρνει τραγική τροπή όταν τρία αδέλφια του Πίνδου τον σκοτώνουν με ξίφος. Το φίδι, που παρουσιάζεται να τον αγαπά, εκδικείται τον θάνατό του σκοτώνοντας και τους τρεις αδελφούς. Ο Τζέτζης συνδέει επίσης το όνομα του Πίνδου με την ονομασία του ομώνυμου βουνού.

Τα πρόσωπα

Ο Πίνδος: Νέος με σωματική ομορφιά, θάρρος και κυνηγετική ικανότητα. Η προσωπικότητά του σκιαγραφείται μέσα από τις αρετές που προκαλούν την αγάπη του φιδιού.

Το φίδι: Είναι συγχρόνως ερωτευμένο πλάσμα και εκδικητής. Η αγάπη του δεν περιορίζεται στην παρουσία του Πίνδου, αλλά συνεχίζεται μετά τον θάνατό του.

Οι τρεις αδελφοί: Παραμένουν σχετικά αχαρακτήριστοι. Η λειτουργία τους είναι να προκαλέσουν την τραγική ανατροπή και να γίνουν στόχοι της εκδίκησης.

   Από τις ιστορίες του Δ΄ Βιβλίου, αυτή είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες, επειδή συνδέει τον έρωτα με τη δικαιοσύνη και την εκδίκηση.

   Το φίδι δεν παρουσιάζεται απλώς ως ζώο που αισθάνεται επιθυμία για έναν όμορφο νέο. Αποδεικνύεται πιστό ακόμη και μετά τον θάνατό του και αναλαμβάνει να τιμωρήσει τους υπεύθυνους. Ο έρωτας μετατρέπεται σε δύναμη ηθικής ανταπόδοσης.

   Η ιστορία αντιστρέφει επίσης τις προσδοκίες του αναγνώστη: οι άνθρωποι, και μάλιστα τα αδέλφια του Πίνδου, διαπράττουν τον φόνο, ενώ το φίδι αναλαμβάνει τον ρόλο του τιμωρού. Έτσι, το ζώο παρουσιάζεται να διαθέτει αίσθηση δικαίου και πίστης ισχυρότερη από εκείνη των ανθρώπων.

   Η σύνδεση του Πίνδου με το όνομα του βουνού προσδίδει στην αφήγηση και αιτιολογικό χαρακτήρα. Η ιστορία δεν εξηγεί μόνο μια παράδοξη ερωτική αφοσίωση, αλλά συνδέει ένα μυθικό πρόσωπο με τη γεωγραφία.

 

5. Ο Αχιλλέας ανάμεσα στις κόρες του Λυκομήδη: η μεταμφίεση και η κρυμμένη ταυτότητα

Δ΄ Βιβλίο, ιστορία 16 της δεύτερης ενότητας (4.38 στην ηλεκτρονική μετάφραση)

Η ιστορία

   Προς το τέλος του Δ΄ Βιβλίου, ο Τζέτζης αναφέρεται στην παράδοση σύμφωνα με την οποία η Θέτιδα, γνωρίζοντας από χρησμούς ότι ο γιος της, ο Αχιλλέας, θα πέθαινε νέος αν συμμετείχε στον Τρωικό πόλεμο, προσπάθησε να τον προστατεύσει.

   Τον έστειλε στην αυλή του Λυκομήδη, όπου ο Αχιλλέας κρυβόταν ανάμεσα στις ανύπαντρες κόρες του βασιλιά, φορώντας γυναικεία ενδύματα και συμμετέχοντας σε δραστηριότητες που θεωρούνταν γυναικείες, όπως η υφαντική.

   Ο Τζέτζης επισημαίνει ότι αυτή η εκδοχή απαντά σε μεταγενέστερους ποιητές, μεταξύ των οποίων ο Τρυφιόδωρος και ο Λυκόφρων. Δεν αναπτύσσει, στο συγκεκριμένο χωρίο, ολόκληρη την ερωτική ιστορία του Αχιλλέα και της Δηιδάμειας, αλλά εστιάζει στην απόκρυψη της ταυτότητας του ήρωα.

Τα πρόσωπα

Ο Αχιλλέας: Ο ήρωας βρίσκεται σε αντίφαση με τη συνηθισμένη εικόνα του. Αντί να παρουσιάζεται ως πολεμιστής, κρύβεται φορώντας γυναικεία ενδύματα, προκειμένου να αποφύγει τον πόλεμο.

Η Θέτιδα: Είναι η μητέρα που προσπαθεί να αποτρέψει την πρόωρη απώλεια του γιου της. Η πράξη της πηγάζει από την αγωνία και τη μητρική προστασία.

Ο Λυκομήδης και οι κόρες του: Αποτελούν το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο Αχιλλέας αποκρύπτει την πραγματική του ταυτότητα. Στη γνωστή ευρύτερη μυθολογική παράδοση, ιδιαίτερη θέση έχει η Δηιδάμεια.

   Η ιστορία είναι ιδιότυπη επειδή συνδέει την ερωτική μυθολογία με τη μεταμφίεση και τη ρευστότητα των κοινωνικών ρόλων. Ο Αχιλλέας, ο κατεξοχήν πολεμικός ήρωας, υιοθετεί προσωρινά μια γυναικεία εμφάνιση για να αποφύγει τη μοίρα που του επιφυλάσσει ο πόλεμος.

   Στην ευρύτερη μυθολογική παράδοση, η παραμονή του Αχιλλέα στη Σκύρο συνδέεται με τη Δηιδάμεια και τη γέννηση του Νεοπτόλεμου. Ωστόσο, πρέπει να γίνει σαφής διάκριση ανάμεσα σε αυτή την εκτενέστερη παράδοση και στο συγκεκριμένο χωρίο του Τζέτζη, το οποίο επικεντρώνεται κυρίως στη μεταμφίεση.

    Το επεισόδιο είναι σημαντικό επειδή δείχνει ότι οι ερωτικές ιστορίες του έργου δεν αφορούν μόνο το συναίσθημα, αλλά μπορούν να συνδέονται με την ταυτότητα, την κοινωνική θέση, τη μητρική αγωνία και την προσπάθεια αποφυγής της μοίρας.

 

6. Ο Θησέας, ο Πειρίθους και η αρπαγή της Περσεφόνης: ο έρωτας ως παράτολμη επιθυμία

Δ΄ Βιβλίο, ιστορία 8 της δεύτερης ενότητας (4.31 στην ηλεκτρονική μετάφραση)

Η ιστορία

   Ο Τζέτζης αφηγείται ότι ο Πειρίθους, γιος του Ιξίονα και αρχηγός των Λαπιθών, θέλησε να δοκιμάσει τη δύναμη του Θησέα. Γι' αυτό άρπαξε τα βόδια του από τον Μαραθώνα, προκαλώντας τον να τον αντιμετωπίσει.

   Όταν οι δύο άνδρες συναντήθηκαν, αντί να πολεμήσουν, εντυπωσιάστηκαν ο ένας από τον άλλον και έγιναν στενοί φίλοι. Η φιλία τους αποδείχθηκε τόσο ισχυρή ώστε, σύμφωνα με τον μύθο, αποφάσισαν να κατεβούν στον Άδη για να αρπάξουν την Περσεφόνη, την κόρη της Δήμητρας.

Ο Άδης τιμώρησε τους δύο φίλους. Ο Θησέας κρατήθηκε δεμένος, ενώ ο Πειρίθους παρέμεινε στον Κάτω Κόσμο. Ο Ηρακλής αργότερα ελευθέρωσε τον Θησέα. Ο Τζέτζης επισημαίνει ότι η ιστορία περιλαμβάνει αλληγορικά στοιχεία, τα οποία συνδέει με την παράδοση για την αρπαγή της Περσεφόνης.

Τα πρόσωπα

Ο Θησέας: Παρουσιάζεται ως ήρωας που συνδυάζει την ανδρεία με την αφοσίωση στη φιλία. Η συμμετοχή του στην κάθοδο στον Άδη δείχνει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει για χάρη του φίλου του.

Ο Πειρίθους: Η αρχική πρόκλησή του μετατρέπεται σε βαθιά φιλία. Η επιθυμία του να αποκτήσει την Περσεφόνη οδηγεί τελικά στην καταστροφή του σχεδίου τους.

Η Περσεφόνη: Είναι το αντικείμενο της επιθυμίας του Πειρίθου. Δεν έχει ενεργό ρόλο στη συγκεκριμένη αφήγηση, αλλά η παρουσία της προκαλεί την παράτολμη κάθοδο των δύο ηρώων.

Ο Άδης: Εμφανίζεται ως ο προστάτης της εξουσίας του Κάτω Κόσμου, ο οποίος τιμωρεί την προσπάθεια αρπαγής της κόρης του.

   Η ιστορία έχει ερωτική διάσταση, αλλά δεν αποτελεί μια συνηθισμένη ερωτική αφήγηση. Ο έρωτας εμφανίζεται ως επιθυμία κατοχής και αρπαγής, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η βούληση της Περσεφόνης.

   Αυτό το στοιχείο διαφοροποιεί την ιστορία από τις αφηγήσεις αμοιβαίας αγάπης. Η επιθυμία του Πειρίθου είναι τόσο ισχυρή ώστε τον οδηγεί να αψηφήσει τους νόμους του Κάτω Κόσμου. Το παράδοξο βρίσκεται στην υπερβολή της ανθρώπινης φιλοδοξίας: ο ήρωας δεν αρκείται σε όσα μπορεί να αποκτήσει στον κόσμο των ζωντανών, αλλά επιχειρεί να πάρει ακόμη και τη θεά που ανήκει στον Άδη.

   Ο Τζέτζης, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην ερωτική διάσταση. Επισημαίνει και την αλληγορική ερμηνεία της παράδοσης. Η ιστορία μπορεί επομένως να διαβαστεί ως παράδειγμα υπέρβασης των ανθρώπινων ορίων και ως προειδοποίηση για τις συνέπειες της υπερβολικής επιθυμίας.

 

Συνολικός σχολιασμός των ερωτικών ιστοριών του Δ΄ Βιβλίου

   Οι ιδιότυπες ερωτικές ιστορίες του Δ΄ Βιβλίου αναδεικνύουν ένα ευρύ φάσμα σχέσεων και συμπεριφορών. Ο έρωτας δεν παρουσιάζεται πάντοτε ως αμοιβαία ανθρώπινη σχέση, αλλά μπορεί να εμφανίζεται ως ζωική προσκόλληση, ως αφοσίωση μετά τον θάνατο, ως θαυμασμός της ομορφιάς ή ως επιθυμία που οδηγεί σε παράτολμες πράξεις.

Οι βασικές μορφές του έρωτα

/ i. Ο έρωτας πέρα από τα όρια των ειδών: Το δελφίνι και το φίδι παρουσιάζονται να αγαπούν ανθρώπους. Η ζωική συμπεριφορά αποκτά ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

/ ii. Ο έρωτας που μετατρέπεται σε αφοσίωση και εκδίκηση: Στην ιστορία του Πίνδου, το φίδι δεν ξεχνά τον αγαπημένο του ούτε μετά τον θάνατό του. Η αγάπη γίνεται αιτία τιμωρίας των ενόχων.

/ iii. Η ομορφιά ως αιτία επιθυμίας: Στην ιστορία του Αλεύα, η νεότητα και τα χρυσά μαλλιά του νέου παρουσιάζονται ως στοιχεία που προκαλούν τον έρωτα.

/ iv.Η ερωτική επιθυμία ως υπέρβαση των ορίων: Στην ιστορία του Πειρίθου και του Θησέα, η επιθυμία για την Περσεφόνη οδηγεί σε μια παράτολμη κάθοδο στον Άδη.

/ v. Η ερωτική παράδοση ως ζήτημα ταυτότητας: Στην ιστορία του Αχιλλέα, η μεταμφίεση και η απόκρυψη της πραγματικής ταυτότητας συνδέονται με τη μητρική προστασία και, στην ευρύτερη παράδοση, με την ερωτική σχέση με τη Δηιδάμεια.

 

Η αφηγηματική τεχνική του Τζέτζη

    Ο Τζέτζης επιλέγει σύντομες, αξιομνημόνευτες ιστορίες που εντυπωσιάζουν με το παράδοξο περιεχόμενό τους. Συχνά παραθέτει περισσότερες από μία εκδοχές, αναφέρει παλαιότερους συγγραφείς και συνδέει τις αφηγήσεις με ζητήματα ηθικής, ανθρώπινης συμπεριφοράς ή μυθολογικής ερμηνείας.

   Ιδιαίτερα στις ιστορίες των ζώων, η ανθρωπομορφική παρουσίαση λειτουργεί ως αφηγηματικό μέσο: τα ζώα αισθάνονται έρωτα, θλίψη, πίστη και επιθυμία εκδίκησης. Με αυτόν τον τρόπο, ο συγγραφέας προκαλεί έκπληξη και θέτει έμμεσα το ερώτημα αν η αφοσίωση και η αγάπη είναι αποκλειστικά ανθρώπινες ιδιότητες.

   Το κοινό τους στοιχείο είναι ότι ο έρωτας παρουσιάζεται ως δύναμη που υπερβαίνει τα συνηθισμένα όρια της ανθρώπινης εμπειρίας.

 

. Ε Βιβλίο

Ιδιότυπες ερωτικές ιστορίες στο Ε΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη

Εισαγωγή

   Το Ε΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη παρουσιάζει διαφορετικό ενδιαφέρον από το Δ΄ ως προς τις ερωτικές αφηγήσεις. Δεν συναντούμε εδώ την ίδια συγκέντρωση ιστοριών για τον έρωτα ανάμεσα σε ανθρώπους και ζώα. Αντίθετα, το ερωτικό στοιχείο εμφανίζεται σε σύντομες μυθολογικές αναφορές, στην ερμηνεία της μορφής του Έρωτα, σε ιστορίες γάμου και κοινωνικών θεσμών, καθώς και σε αφηγήσεις όπου η ομορφιά χρησιμοποιείται για να παραπλανήσει ένα ζώο.

 

1. Ο Έρως ως όμορφος νέος: η προσωποποίηση της ερωτικής επιθυμίας

Ε΄ Βιβλίο, ενότητα 5.18 – Ιστορία 11 στην ηλεκτρονική μετάφραση

Η αφήγηση

   Ο Τζέτζης εξηγεί γιατί οι ζωγράφοι και οι καλλιτέχνες απεικονίζουν τον Έρωτα ως όμορφο νέο με τόξο, αναμμένη δάδα και φτερά. Αναφέρει επίσης ότι σε ορισμένες παραστάσεις εμφανίζονται δίπλα του ένα δελφίνι και ένα φαρμακευτικό φυτό.

   Τα φτερά και το δελφίνι ερμηνεύονται ως σύμβολα της δύναμης του Έρωτα στον ουρανό, στη γη και στη θάλασσα. Το τόξο συμβολίζει τα τραύματα που προκαλεί στις καρδιές των ερωτευμένων, ενώ η δάδα την πυρκαγιά του πάθους. Η νεανική και όμορφη εμφάνισή του συνδέεται με την ιδέα ότι ο έρωτας και η ανταπόκριση στον έρωτα ταιριάζουν ιδιαίτερα στη νεότητα.

Τα πρόσωπα

Ο Έρως: Δεν είναι απλώς ένα μυθολογικό πρόσωπο, αλλά η προσωποποίηση μιας δύναμης που επηρεάζει τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά των ανθρώπων.

Οι ερωτευμένοι: Παραμένουν ανώνυμοι, αλλά αποτελούν το σύνολο των ανθρώπων που δέχονται την επίδραση του Έρωτα.

   Το ενδιαφέρον του χωρίου βρίσκεται στο ότι ο Τζέτζης δεν αφηγείται μια συγκεκριμένη ερωτική περιπέτεια. Επιχειρεί να εξηγήσει τη συμβολική γλώσσα της τέχνης.

   Ο Έρως είναι όμορφος επειδή η ομορφιά συνδέεται με την ερωτική έλξη. Είναι οπλισμένος επειδή ο έρωτας μπορεί να πληγώσει, ενώ η δάδα υποδηλώνει ότι το πάθος καταλαμβάνει την καρδιά όπως η φωτιά καταλαμβάνει ένα εύφλεκτο υλικό. Τα φτερά του, τέλος, συμβολίζουν τη γρήγορη και ανεξέλεγκτη διάδοση της επιθυμίας.

   Η ιδιοτυπία βρίσκεται στην αντίφαση ανάμεσα στην εξωτερική ομορφιά του Έρωτα και στη δύναμη που ασκεί. Ο έρωτας εμφανίζεται ελκυστικός, αλλά συγχρόνως επικίνδυνος, καθώς μπορεί να προκαλέσει συναισθηματικό πόνο και να στερήσει από τον άνθρωπο την ηρεμία του.

   Πρόκειται, επομένως, για ένα σχόλιο πάνω στη φύση του έρωτα και όχι για αυτοτελή ερωτική ιστορία.

 

2. Ο Οδυσσέας και η Κίρκη: η ερωτική σχέση που γίνεται γενεαλογική παράδοση

Ε΄ Βιβλίο, ενότητα 5.23 – Ιστορία 16

Η αφήγηση

   Ο Τζέτζης αναφέρεται στην παράδοση σύμφωνα με την οποία ο Οδυσσέας απέκτησε παιδιά με την Κίρκη. Ανάμεσα στα ονόματα που παραθέτει βρίσκονται ο Τηλέγονος, ο Αύσονος και η Κασιφόνη. Από τον Αύσονο, σύμφωνα με μία εκδοχή, προήλθε η ονομασία της Αυσονίας, δηλαδή μιας περιοχής της Ιταλίας.

   Ο Τζέτζης δεν αποδέχεται άκριτα τη γενεαλογική παράδοση. Αντιδρά ειρωνικά στην ιδέα ότι ο Οδυσσέας θα μπορούσε να έχει αποκτήσει τρία παιδιά μέσα σε έναν μόνο χρόνο και σχολιάζει με σαρκασμό τις σχετικές αφηγήσεις. Παρουσιάζει επίσης μια διαφορετική εκδοχή, σύμφωνα με την οποία η Αυσονία πήρε το όνομά της από έναν παλαιότερο Αύσονο, γιο του Ιταλού.

Τα πρόσωπα

Ο Οδυσσέας: Ο γνωστός ομηρικός ήρωας παρουσιάζεται εδώ όχι ως πολεμιστής ή ταξιδιώτης, αλλά ως γενάρχης μιας σειράς μυθικών προσώπων.

Η Κίρκη: Η μάγισσα της Οδύσσειας εμφανίζεται ως μητέρα των παιδιών του Οδυσσέα και ως πρόσωπο που συνδέει την ερωτική παράδοση με τη γενεαλογία.

Ο Τηλέγονος, ο Αυσονος και η Κασιφόνη: Τα παιδιά λειτουργούν ως κρίκοι μιας μυθικής γενεαλογίας που χρησιμοποιείται για να εξηγηθούν ονόματα και τόποι.

   Η ιδιοτυπία του χωρίου βρίσκεται στη μετατροπή της ερωτικής σχέσης σε εργαλείο ερμηνείας της γεωγραφίας και της καταγωγής των λαών. Ο έρωτας του Οδυσσέα και της Κίρκης δεν παρουσιάζεται ως ψυχολογική ιστορία, αλλά ως αφετηρία μιας γενεαλογικής εξήγησης.

   Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η στάση του ίδιου του Τζέτζη. Αντί να αποδεχθεί την παράδοση ως αυτονόητη αλήθεια, εξετάζει αν είναι λογικά δυνατή. Με τον σαρκασμό του αποκαλύπτει την κριτική του διάθεση απέναντι στις μυθολογικές γενεαλογίες.

   Η ιστορία, επομένως, είναι σημαντική όχι τόσο για την περιγραφή του έρωτα όσο για τον τρόπο με τον οποίο ο Τζέτζης αντιμετωπίζει τις παραδόσεις γύρω από τις ερωτικές ενώσεις θεών, ηρώων και μαγικών μορφών.

 

3. Ο νεαρός που μεταμφιέζεται σε γυναίκα για να αιχμαλωτίσει τον μονόκερω

Ε΄ Βιβλίο, ενότητα 5.14 – Ιστορία 7

Η αφήγηση

   Ο Τζέτζης περιγράφει μια παράδοξη μέθοδο σύλληψης του μονόκερου. Σύμφωνα με την αφήγηση, το ζώο αγαπά τις ευωδίες και μπορεί να παρασυρθεί από αρώματα. Οι κυνηγοί επιλέγουν έναν πολύ όμορφο νεαρό, τον ντύνουν με γυναικεία ενδύματα και αλείφουν το σώμα του με αρώματα.

   Τον τοποθετούν κοντά στη φωλιά του ζώου και κρύβονται. Όταν ο άνεμος μεταφέρει τις μυρωδιές, ο μονόκερως πλησιάζει τον νεαρό. Εκείνος ανοίγει τα χέρια του και αγκαλιάζει το ζώο. Όσο ο μονόκερως παραμένει απορροφημένος από τις ευωδιές, οι κυνηγοί εμφανίζονται και του αφαιρούν το κέρατο, το οποίο θεωρούν ότι έχει θεραπευτικές ιδιότητες.

Τα πρόσωπα

Ο νεαρός κυνηγός: Επιλέγεται λόγω της ομορφιάς του και μεταμφιέζεται ώστε να προκαλέσει την προσέγγιση του ζώου.

Ο μονόκερως: Παρουσιάζεται ως πλάσμα που παρασύρεται από την ομορφιά, το άρωμα και τη σωματική επαφή.

Οι κυνηγοί: Αξιοποιούν την επιθυμία του ζώου για να πετύχουν τον σκοπό τους.

   Το χωρίο δεν είναι μια πραγματική ερωτική ιστορία, αλλά μια παράδοση που χρησιμοποιεί στοιχεία ερωτικής έλξης και αποπλάνησης. Ο νεαρός δεν επιδιώκει να συνάψει σχέση με το ζώο· η μεταμφίεση και η αγκαλιά αποτελούν μέρος ενός σχεδίου εξαπάτησης.

   Η ιδιοτυπία βρίσκεται στην αντιστροφή των ρόλων. Η ομορφιά και η τρυφερότητα, που συνήθως συνδέονται με την έλξη και την οικειότητα, χρησιμοποιούνται ως όπλα. Ο μονόκερως δεν νικιέται με τη βία, αλλά μέσω της επιθυμίας του να πλησιάσει το πρόσωπο που τον γοητεύει.

   Το επεισόδιο συνδέεται έτσι με ένα ευρύτερο θέμα του Ε΄ Βιβλίου: η ομορφιά δεν είναι μόνο θετικό χαρακτηριστικό, αλλά μπορεί να γίνει μέσο χειραγώγησης. Η ιστορία προσφέρεται για σύγκριση με τις μυθολογικές αφηγήσεις στις οποίες η μεταμφίεση χρησιμοποιείται για να προκαλέσει έρωτα ή να αποκρύψει την πραγματική ταυτότητα.

 

4. Ο Πηλέας, η Θέτιδα και η Έριδα: ένας γάμος που οδηγεί σε καταστροφή

Ε΄ Βιβλίο, ενότητα 5.31 – Ιστορία 24

Η αφήγηση

   Ο Τζέτζης αναφέρεται στον γάμο του Πηλέα και της Θέτιδας, στον οποίο, σύμφωνα με τη γνωστή μυθολογική παράδοση, είχαν προσκληθεί οι θεοί. Η Έριδα, η θεότητα της φιλονικίας, δεν προσκλήθηκε. Θεωρώντας ότι προσβλήθηκε, αποφάσισε να προκαλέσει αναστάτωση.

   Έριξε ένα μήλο στο οποίο είχε γραφτεί η φράση «στην ομορφότερη». Η επιγραφή προκάλεσε διαμάχη σχετικά με το ποια θεά δικαιούνταν το μήλο και, στην ευρύτερη μυθολογική παράδοση, οδήγησε στην κρίση του Πάρη και στην επιλογή της Αφροδίτης. Η εξέλιξη αυτή συνδέθηκε τελικά με την αρπαγή της Ελένης και τον Τρωικό πόλεμο.

   Ο Τζέτζης επισημαίνει ότι η ιστορία έχει αλληγορική σημασία και τη συνδέει με την καταστροφή που μπορεί να προκύψει από τη διχόνοια.

Τα πρόσωπα

Ο Πηλέας: Ο θνητός ήρωας που παντρεύεται τη Θέτιδα και γίνεται πατέρας του Αχιλλέα.

Η Θέτιδα: Η θεά της θάλασσας και νύμφη που παντρεύεται τον Πηλέα. Ο γάμος της αποτελεί το σημείο εκκίνησης της ιστορίας.

Η Έριδα: Η θεότητα που μετατρέπει την προσβολή της σε πράξη εκδίκησης.

Η Ήρα, η Αθηνά και η Αφροδίτη: Οι θεές που, στην ευρύτερη παράδοση, διεκδικούν το μήλο και εμπλέκονται στη διαμάχη για την ομορφιά.

Ο Πάρης και η Ελένη: Δεν αποτελούν το κέντρο του συγκεκριμένου χωρίου, αλλά συνδέονται με τις μεταγενέστερες συνέπειες της κρίσης.

   Η ιστορία είναι ιδιότυπη επειδή η ερωτική και γαμήλια γιορτή μετατρέπεται σε αφετηρία πολέμου. Το μήλο δεν αποτελεί απλώς ένα δώρο, αλλά σύμβολο ανταγωνισμού για την ομορφιά και την αναγνώριση.

   Η Έριδα δεν επιτίθεται με όπλα. Αξιοποιεί τη ματαιοδοξία και τον ανταγωνισμό, γνωρίζοντας ότι μια φαινομενικά μικρή πρόκληση μπορεί να δημιουργήσει μεγάλη σύγκρουση. Έτσι, το παράδοξο βρίσκεται στη δυσαναλογία ανάμεσα στην αφορμή και στο αποτέλεσμα: μια διαφωνία για το ποια είναι η ομορφότερη οδηγεί, μέσα στη μυθολογική αφήγηση, σε έναν καταστροφικό πόλεμο.

   Ο Τζέτζης ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για το αλληγορικό νόημα της ιστορίας. Ο γάμος του Πηλέα και της Θέτιδας, αντί να παραμείνει ένα ευτυχές γεγονός, γίνεται το πλαίσιο μέσα στο οποίο αποκαλύπτεται η καταστροφική δύναμη της φιλονικίας. Το ερωτικό στοιχείο συνδέεται έτσι με την κοινωνική και πολιτική καταστροφή.

 

5. Ο Κέκροπας και η καθιέρωση του γάμου: από την ελεύθερη ένωση στη θεσμοθετημένη οικογένεια

Ε΄ Βιβλίο, ενότητα 5.26 – Ιστορία 19

Η αφήγηση

   Ο Τζέτζης παρουσιάζει τον Κέκροπα ως τον πρώτο βασιλιά της Αττικής. Μεταξύ των μεταρρυθμίσεων που του αποδίδει είναι και η καθιέρωση νόμων για τον γάμο. Σύμφωνα με την εκδοχή που παραθέτει, παλαιότερα οι γυναίκες ενώνονταν με άνδρες χωρίς θεσμοθετημένο γάμο, με αποτέλεσμα τα παιδιά να γνωρίζουν τη μητέρα τους αλλά όχι πάντοτε τον πατέρα τους.

   Ο Κέκροπας εισήγαγε νόμιμες συζυγικές ενώσεις, ώστε να αναγνωρίζονται οι πατέρες και να αποκτούν τα παιδιά σαφέστερη οικογενειακή ταυτότητα. Η μεταρρύθμιση συνδέεται με την ονομασία του ως «διφυούς» ή «διπλογεννημένου», την οποία ο Τζέτζης ερμηνεύει με διαφορετικό τρόπο από τη μυθολογική παράδοση που τον παρουσιάζει με σώμα ανθρώπου και δράκοντα.

Τα πρόσωπα

Ο Κέκροπας: Παρουσιάζεται ως νομοθέτης και οργανωτής της κοινωνίας. Η σημασία του δεν περιορίζεται στη βασιλική εξουσία, αλλά επεκτείνεται στη ρύθμιση της οικογενειακής ζωής.

Οι γυναίκες και οι άνδρες της αρχαίας κοινωνίας: Δεν παρουσιάζονται ως μεμονωμένα ερωτικά πρόσωπα, αλλά ως μέλη μιας κοινωνίας που, σύμφωνα με τον Τζέτζη, περνά από μια παλαιότερη κατάσταση σε ένα οργανωμένο σύστημα γάμου.

Τα παιδιά: Αποτελούν το βασικό σημείο αναφοράς της μεταρρύθμισης, καθώς η αναγνώριση του πατέρα συνδέεται με την οικογενειακή και κοινωνική τους ταυτότητα.

   Το χωρίο διαφέρει από τις προηγούμενες ιστορίες, επειδή δεν αφηγείται έναν συγκεκριμένο έρωτα. Ασχολείται με τη ρύθμιση των ερωτικών και οικογενειακών σχέσεων από την κοινωνία.

   Η ιδιοτυπία του βρίσκεται στην παρουσίαση του γάμου ως πολιτισμικής κατάκτησης. Η ερωτική ένωση δεν θεωρείται αποκλειστικά ιδιωτική υπόθεση, αλλά συνδέεται με τη νομιμότητα, τη συγγένεια και την κοινωνική οργάνωση.

   Η αφήγηση αποκαλύπτει επίσης τη σημασία που αποδίδει ο Τζέτζης στην πατρότητα. Η αναγνώριση του πατέρα παρουσιάζεται ως στοιχείο κοινωνικής τάξης και οικογενειακής συνέχειας. Η άποψη αυτή, ωστόσο, αποτελεί μέρος της ιστορικής και μυθολογικής αντίληψης που παραδίδει ο συγγραφέας και δεν πρέπει να θεωρηθεί επιστημονικά τεκμηριωμένη περιγραφή των προϊστορικών κοινωνιών.

   Για τη μελέτη των ερωτικών ιστοριών, το χωρίο είναι σημαντικό επειδή δείχνει ότι ο Τζέτζης ενδιαφέρεται όχι μόνο για το πάθος και την επιθυμία, αλλά και για τους θεσμούς που οργανώνουν τις σχέσεις ανάμεσα στα φύλα.

 

6. Ο Τεύκρος και η χήρα του φίλου του: ο γάμος ως πράξη κοινωνικής προστασίας

Ε΄ Βιβλίο, ενότητα 5.38 – αφήγηση για τον Φάλαρι

Η αφήγηση

    Στο εκτενές τμήμα που αφιερώνει στον τύραννο Φάλαρι, ο Τζέτζης αναφέρει ένα περιστατικό που αφορά τον θάνατο ενός φίλου του. Ο νεκρός αφήνει πίσω του μια όμορφη σύζυγο και μια κόρη.

Ο Φάλαρις αναθέτει στον Τεύκρο να παντρευτεί τη χήρα, ώστε εκείνη να μη μείνει μόνη και να έχει τη δυνατότητα να μεγαλώσει το παιδί της. Επειδή η γυναίκα ενδέχεται να αρνηθεί τον γάμο λόγω οικονομικών δυσκολιών, ο Φάλαρις προσφέρει χρήματα, υπηρετικό προσωπικό και ένα ασημένιο δαχτυλίδι. Μάλιστα, προτείνει να παρουσιαστούν τα χρήματα ως περιουσία που είχε αφήσει ο νεκρός σύζυγος για την προίκα της κόρης τους.

   Η ιστορία παρουσιάζει τον Φάλαρι ως ηγεμόνα που προσπαθεί να εξασφαλίσει την κοινωνική και οικονομική προστασία της χήρας και του παιδιού.

Τα πρόσωπα

Ο Τεύκρος: Ο άνδρας που καλείται να παντρευτεί τη χήρα του νεκρού φίλου του. Η πράξη του παρουσιάζεται ως ανάληψη ευθύνης απέναντι σε μια οικογένεια που βρίσκεται σε ευάλωτη θέση.

Η χήρα: Μια γυναίκα που έχει χάσει τον σύζυγό της και πρέπει να εξασφαλίσει τη δική της επιβίωση και το μέλλον της κόρης της. Η ομορφιά της αναφέρεται, αλλά το κεντρικό ζήτημα είναι η κοινωνική της θέση.

Η κόρη: Το παιδί του νεκρού συζύγου, του οποίου η προίκα και το μέλλον αποτελούν βασικό μέρος της μέριμνας του Φάλαρι.

Ο Φάλαρις: Ο ηγεμόνας που οργανώνει τον γάμο και προσφέρει οικονομική βοήθεια, παρουσιάζοντας τη γενναιοδωρία ως υποχρέωση απέναντι στους φίλους.

    Η ιδιοτυπία της ιστορίας βρίσκεται στην αντιμετώπιση του γάμου ως μέσου κοινωνικής προστασίας. Η νέα ένωση δεν παρουσιάζεται πρωτίστως ως αποτέλεσμα ερωτικού πάθους, αλλά ως λύση σε ένα πρόβλημα οικονομικής ασφάλειας και οικογενειακής συνέχειας.

   Ο Φάλαρις εμφανίζεται να παρεμβαίνει ενεργά στην ιδιωτική ζωή των άλλων. Η εξουσία του δεν περιορίζεται στην επιβολή ποινών ή στη διοίκηση της πόλης, αλλά επεκτείνεται στην οργάνωση των γάμων και στην οικονομική ενίσχυση των οικογενειών.

   Υπάρχει, ωστόσο, και μια ηθικά σύνθετη πλευρά: η πρόταση να παρουσιαστούν τα χρήματα ως κληρονομιά του νεκρού συζύγου σημαίνει ότι η προστασία της χήρας επιδιώκεται μέσω μιας επινοημένης ιστορίας. Η αφήγηση δεν εξετάζει σε βάθος τη δική της επιθυμία ή τα συναισθήματά της. Έτσι, ο γάμος εμφανίζεται κυρίως από την πλευρά της κοινωνικής σκοπιμότητας και όχι ως αμοιβαία προσωπική επιλογή.

   Το επεισόδιο είναι κατάλληλο για μια ευρύτερη μελέτη των αντιλήψεων για τον γάμο στο έργο του Τζέτζη, αλλά δεν πρέπει να χαρακτηριστεί καθαυτό ερωτική ιστορία. Πρόκειται περισσότερο για αφήγηση φιλίας, ευεργεσίας και κοινωνικής μέριμνας, στην οποία ο γάμος αποτελεί το μέσο επίλυσης ενός προβλήματος.

 

Συνολικός σχολιασμός των ερωτικών ιστοριών του Ε’ Βιβλίου

   Οι ερωτικές αναφορές του Ε΄ Βιβλίου των Χιλιάδων είναι λιγότερο συγκεντρωμένες σε ολοκληρωμένες ερωτικές περιπέτειες και περισσότερο ενταγμένες σε ευρύτερα μυθολογικά, κοινωνικά και ερμηνευτικά συμφραζόμενα.

Οι βασικοί άξονες είναι οι ακόλουθοι:

/ i. Ο έρωτας ως δύναμη: Στην περιγραφή του Έρωτα, η επιθυμία παρουσιάζεται ως δύναμη που πληγώνει, φλέγει και επηρεάζει ανθρώπους σε κάθε περιβάλλον.

/ ii.  Ο έρωτας ως γενεαλογική παράδοση: Στην ιστορία του Οδυσσέα και της Κίρκης, η ερωτική σχέση συνδέεται με τη γέννηση απογόνων και την ερμηνεία γεωγραφικών ονομασιών.

/ iii. Η ομορφιά ως μέσο εξαπάτησης: Στην ιστορία του μονόκερου, η μεταμφίεση ενός νεαρού σε γυναίκα αξιοποιεί την έλξη ως μέσο σύλληψης.

/ iv.  Ο γάμος ως αφετηρία σύγκρουσης: Στην ιστορία του Πηλέα, της Θέτιδας και της Έριδας, μια γαμήλια γιορτή οδηγεί σε διαμάχη και καταστροφή.

/ v. Ο γάμος ως κοινωνικός θεσμός: Στα χωρία για τον Κέκροπα και τον Φάλαρι, οι συζυγικές σχέσεις συνδέονται με την οικογενειακή νομιμότητα, την οικονομική προστασία και την κοινωνική τάξη.

 

Η αφηγηματική και ερμηνευτική στάση του Τζέτζη

   Ο Τζέτζης δεν αντιμετωπίζει όλες τις μυθολογικές παραδόσεις με τον ίδιο τρόπο. Άλλοτε εξηγεί συμβολικά μια παράσταση, άλλοτε παραθέτει μια γενεαλογία και άλλοτε ασκεί κριτική στις αφηγήσεις που θεωρεί απίθανες. Η ειρωνεία του απέναντι στη γενεαλογία του Οδυσσέα και της Κίρκης δείχνει ότι δεν λειτουργεί απλώς ως συλλέκτης μύθων, αλλά ως σχολιαστής που αξιολογεί το υλικό του.

   Aξίζει να τονιστεί ότι το Ε΄ Βιβλίο δεν προσφέρει τόσες αυτοτελείς, παράδοξες ερωτικές ιστορίες όσο το Δ΄. Το ενδιαφέρον του βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο ο έρωτας συνδέεται με την ομορφιά, τη μεταμφίεση, τη μυθολογική γενεαλογία και τους κοινωνικούς θεσμούς.

 

Βασική πηγή

- John Tzetzes, Chiliades, Book V — 

. Η ηλεκτρονική έκδοση βασίζεται στην έκδοση του T. Kiessling του 1826

 

 

.ΣΤ΄ Βιβλίο

Ιδιότυπες ερωτικές ιστορίες στο ΣΤ΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη

Εισαγωγή

   Στο ΣΤ΄ Βιβλίο των Χιλιάδων του Ιωάννη Τζέτζη, οι ερωτικές αναφορές χρειάζεται να εξεταστούν μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της μυθολογικής και ιστορικής ύλης του έργου. Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στις συνηθισμένες ιστορίες αγάπης. Μπορεί να αφορά την επιθυμία που οδηγεί σε απρόβλεπτες πράξεις, τις συνέπειες της ομορφιάς, τις μεταμορφώσεις, τις ασυνήθιστες συζυγικές σχέσεις και τις περιπτώσεις στις οποίες ο έρωτας συνδέεται με τη μοίρα ή την κοινωνική θέση.

 

1. Η γυναίκα του Κανδαύλη και ο Γύγης: η ομορφιά ως αιτία προδοσίας και φόνου

ΣΤ΄ Βιβλίο, 6.19 – Ιστορία 54

Η ιστορία

   Ο Τζέτζης αναφέρεται στη γυναίκα του Κανδαύλη και στη σχέση της με τον Γύγη. Σύμφωνα με τη σύντομη εκδοχή που παραδίδει, ο Κανδαύλης παρουσιάζει τη γυναίκα του γυμνή στον Γύγη, προκαλώντας μια κατάσταση που οδηγεί στην ανατροπή της συζυγικής σχέσης και στον θάνατο του συζύγου.

   Η αφήγηση του Τζέτζη είναι εξαιρετικά συνοπτική. Στην ευρύτερη ηροδότεια παράδοση, ο βασιλιάς θεωρεί τη γυναίκα του την ομορφότερη γυναίκα του κόσμου και θέλει να πείσει τον Γύγη γι' αυτό, επιτρέποντάς του να την παρατηρήσει κρυφά. Η βασίλισσα αντιλαμβάνεται την προσβολή και αναγκάζει τον Γύγη να επιλέξει ανάμεσα στον θάνατο του ίδιου και στον θάνατο του Κανδαύλη. Ο Γύγης επιλέγει να σκοτώσει τον βασιλιά και να πάρει τη θέση του.

Τα πρόσωπα

Η βασίλισσα: Το πρόσωπο γύρω από το οποίο περιστρέφεται η σύγκρουση. Η ομορφιά της γίνεται αντικείμενο επίδειξης από τον σύζυγό της, αλλά η ίδια αντιδρά όταν αντιλαμβάνεται ότι έχει παραβιαστεί η ιδιωτικότητά της.

Ο Κανδαύλης: Ο βασιλιάς που επιθυμεί να επιβεβαιώσει την ομορφιά της γυναίκας του μέσω της μαρτυρίας ενός άλλου άνδρα. Η συμπεριφορά του οδηγεί στην καταστροφή του.

Ο Γύγης: Βρίσκεται ανάμεσα στην υπακοή στον βασιλιά και στην απειλή που δημιουργεί η αποκάλυψη. Τελικά γίνεται ο φορέας της πολιτικής ανατροπής.

   Η ιστορία είναι ιδιότυπη επειδή η συζυγική οικειότητα μετατρέπεται σε δημόσιο θέαμα. Ο Κανδαύλης δεν αρκείται στη δική του εκτίμηση για την ομορφιά της συζύγου του, αλλά θέλει να την επιβεβαιώσει μέσω ενός τρίτου προσώπου. Έτσι, η γυναίκα αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο επίδειξης, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η δική της βούληση.

   Η αντίδρασή της, όμως, αποκαθιστά την ενεργητικότητά της. Δεν παραμένει παθητικό αντικείμενο της επιθυμίας των ανδρών, αλλά αποφασίζει για την έκβαση της σύγκρουσης.

   Το παράδοξο βρίσκεται στην αντιστροφή της αρχικής πρόθεσης του βασιλιά: αυτό που ξεκινά ως επίδειξη της συζυγικής του ευτυχίας καταλήγει στην απώλεια της συζύγου και του θρόνου του. Η ιστορία αναδεικνύει έτσι τις συνέπειες της αλαζονείας, της αντικειμενοποίησης της ομορφιάς και της παραβίασης της προσωπικής αξιοπρέπειας.

 

2. Η Φαίδρα και ο Ιππόλυτος: ο απαγορευμένος έρωτας που οδηγεί στον θάνατο

ΣΤ΄ Βιβλίο, 6.21 – Ιστορία 56

Η ιστορία

   Ο Τζέτζης συνοψίζει την πασίγνωστη τραγική ιστορία της Φαίδρας και του Ιππόλυτου. Η Φαίδρα ερωτεύεται παράφορα τον Ιππόλυτο, τον γιο του συζύγου της, Θησέα. Ο Ιππόλυτος απορρίπτει τον έρωτά της. Εκείνη, αντί να αποδεχθεί την απόρριψη, τον κατηγορεί ψευδώς στον πατέρα του, με αποτέλεσμα ο νέος να οδηγηθεί στον θάνατο.

   Ο Τζέτζης αναφέρει ρητά τον Ευριπίδη και άλλους συγγραφείς ως φορείς της παράδοσης. Στο συγκεκριμένο χωρίο, η αφήγηση είναι σύντομη και επικεντρώνεται στην αλληλουχία του πάθους, της απόρριψης, της ψευδούς κατηγορίας και του θανάτου.

Τα πρόσωπα

Η Φαίδρα: Βασίλισσα και σύζυγος του Θησέα. Ο έρωτάς της παρουσιάζεται ως δύναμη που υπερβαίνει τα κοινωνικά και οικογενειακά όρια. Η αδυναμία της να διαχειριστεί την απόρριψη την οδηγεί στην καταστροφική πράξη της ψευδούς κατηγορίας.

Ο Ιππόλυτος: Νέος που απορρίπτει τον έρωτα της μητριάς του. Η στάση του τον φέρνει σε σύγκρουση με μια επιθυμία που δεν συμμερίζεται.

Ο Θησέας: Πατέρας του Ιππόλυτου και σύζυγος της Φαίδρας. Η εμπιστοσύνη του στην κατηγορία οδηγεί στην καταστροφή του γιου του.

   Η ιστορία αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα καταστροφικού έρωτα στην αρχαία γραμματεία. Η επιθυμία δεν οδηγεί σε ένωση, αλλά σε σύγκρουση, ψέμα και θάνατο.

   Η ιδιοτυπία της έγκειται στο ότι ο έρωτας παραβιάζει όχι μόνο τη συζυγική πίστη, αλλά και τους δεσμούς της οικογένειας. Η Φαίδρα βρίσκεται σε θέση εξουσίας απέναντι στον Ιππόλυτο ως μητριά του, ενώ η επιθυμία της στρέφεται προς ένα πρόσωπο που απορρίπτει τη σχέση.

   Ο Τζέτζης, συμπυκνώνοντας την τραγωδία σε λίγους στίχους, δίνει έμφαση στη μοιραία αλληλουχία των πράξεων. Η ερωτική επιθυμία γίνεται επικίνδυνη όταν το άτομο δεν αποδέχεται τα όρια και μετατρέπει την προσωπική απογοήτευση σε εκδίκηση.

   Η αφήγηση θέτει επίσης ένα ζήτημα ευθύνης: η Φαίδρα ευθύνεται για την ψευδή κατηγορία, αλλά η καταστροφή ολοκληρώνεται επειδή ο Θησέας την αποδέχεται χωρίς να εξακριβώσει την αλήθεια. Έτσι, η τραγωδία δεν αφορά μόνο το πάθος, αλλά και την ευπιστία, την εξουσία και τις συνέπειες μιας άδικης κρίσης.

 

3. Ο Πηρόρας και η δούλη: η εγκατάλειψη της νόμιμης συζύγου για μια γυναίκα χαμηλότερης κοινωνικής θέσης

ΣΤ΄ Βιβλίο, 6.17 – Ιστορία 52

Η ιστορία

   Στην αφήγηση για τα παιδιά του Ηρώδη, ο Τζέτζης αναφέρεται στον Πηρόρα, αδελφό του βασιλιά, ο οποίος είχε παντρευτεί την κόρη του Ηρώδη. Ο γάμος συνοδευόταν από μεγάλη προίκα, τριακόσια τάλαντα. Παρά τα οικονομικά και κοινωνικά πλεονεκτήματα αυτής της ένωσης, ο Πηρόρας εγκατέλειψε τη σύζυγό του και ερωτεύτηκε μια δούλη.

   Ο Τζέτζης χρησιμοποιεί το παράδειγμα αυτό για να προειδοποιήσει τον αναγνώστη σχετικά με τις σχέσεις ανάμεσα σε άνδρες υψηλής κοινωνικής θέσης και γυναίκες που βρίσκονταν σε κατάσταση δουλείας. Παραθέτει μάλιστα και άλλα παραδείγματα ανδρών που, σύμφωνα με την παράδοση που ακολουθεί, συνδέθηκαν με δούλους ή δούλες.

Τα πρόσωπα

Ο Πηρόρας: Άνδρας βασιλικής οικογένειας, ο οποίος εγκαταλείπει έναν κοινωνικά και οικονομικά επωφελή γάμο για μια νέα ερωτική προσκόλληση.

Η νόμιμη σύζυγος: Κόρη του Ηρώδη, η οποία συνδέεται με έναν γάμο υψηλού πολιτικού και οικονομικού κύρους. Η δική της οπτική δεν αναπτύσσεται στο κείμενο.

Η δούλη: Το αντικείμενο του νέου έρωτα του Πηρόρα. Δεν παρουσιάζεται με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ή προσωπική ιστορία· η κοινωνική της θέση είναι εκείνη που ενδιαφέρει τον σχολιασμό του Τζέτζη.

   Η ιδιοτυπία της ιστορίας δεν βρίσκεται απλώς στην εγκατάλειψη ενός γάμου, αλλά στην αντίθεση ανάμεσα στην κοινωνική θέση του άνδρα και στη θέση της γυναίκας που επιλέγει. Ο Πηρόρας απομακρύνεται από μια ένωση που του εξασφαλίζει κύρος και περιουσία και στρέφεται προς μια γυναίκα που βρίσκεται σε εξαρτημένη θέση.

   Ο Τζέτζης αντιμετωπίζει το γεγονός κυρίως ως ηθικό παράδειγμα και όχι ως ιστορία αμοιβαίου έρωτα. Η προειδοποίησή του για τις σχέσεις με δούλες αντανακλά τις κοινωνικές ιεραρχίες και τις αντιλήψεις της εποχής του. Η αφήγηση δεν μας επιτρέπει να γνωρίζουμε αν η δούλη ανταποκρινόταν ελεύθερα στον έρωτα του Πηρόρα ή αν η κοινωνική της εξάρτηση περιόριζε τις επιλογές της.

   Το επεισόδιο είναι σημαντικό επειδή φανερώνει ότι, στο έργο του Τζέτζη, ο έρωτας μπορεί να εξετάζεται μέσα από το πρίσμα της κοινωνικής τάξης, του γάμου και της περιουσίας, όχι μόνο ως προσωπικό συναίσθημα.

 

4. Ο Λαίτος, ο Εκλεκτός και η Μαρκία: η μοιχεία που μετατρέπεται σε πολιτική συνωμοσία

ΣΤ΄ Βιβλίο, 6.20 – Ιστορία 55

Η ιστορία

    Ο Τζέτζης, ακολουθώντας τον ιστορικό Ηρωδιανό, αφηγείται την ιστορία του Λαίτου, στρατηγού του αυτοκράτορα Κόμμοδου, και του Εκλεκτού, στρατιωτικού συνεργάτη του. Ο Εκλεκτός είχε ερωτική σχέση με τη Μαρκία, παλλακίδα του Λαίτου.

   Η αφήγηση δεν περιορίζεται στη μοιχεία. Ο Λαίτος, ο Εκλεκτός και η Μαρκία εμπλέκονται σε σχέδιο εναντίον του Κόμμοδου, ο οποίος είχε αποφασίσει να πραγματοποιήσει δημόσια παρέλαση. Οι τρεις τους θεωρούσαν ότι η συμπεριφορά του αυτοκράτορα δημιουργούσε κίνδυνο και επιδίωξαν να τον εμποδίσουν.

   Η Μαρκία ανακαλύπτει ένα έγγραφο που περιέχει την απόφαση για την εκτέλεσή τους και αντιλαμβάνεται ότι η ίδια και οι συνεργάτες της κινδυνεύουν. Τότε καταστρώνει σχέδιο εξόντωσης του αυτοκράτορα: παρασκευάζει δηλητήριο και το δίνει στον Κόμμοδο. Όταν εκείνος αρχίζει να κάνει εμετό, ο νεαρός Νάρκισσος τον στραγγαλίζει.

Τα πρόσωπα

Ο Λαίτος: Στρατηγός που συνδέεται με τη Μαρκία και συμμετέχει στην πολιτική συνωμοσία.

Ο Εκλεκτός: Στρατιωτικός συνεργάτης του Λαίτου και εραστής της Μαρκίας. Η ερωτική σχέση συνυπάρχει με την πολιτική συνεργασία.

Η Μαρκία: Παλλακίδα του Λαίτου, η οποία εμφανίζεται ως δραστήριο και αποφασιστικό πρόσωπο. Όταν αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο, αναλαμβάνει πρωτοβουλία και οργανώνει την εξόντωση του αυτοκράτορα.

Ο Κόμμοδος: Ο αυτοκράτορας που γίνεται στόχος της συνωμοσίας και τελικά δολοφονείται.

Ο Νάρκισσος: Ο νεαρός που ολοκληρώνει τη δολοφονία στραγγαλίζοντας τον Κόμμοδο.

   Η ιδιοτυπία της ιστορίας βρίσκεται στη σύνδεση της ερωτικής απιστίας με την πολιτική εξουσία. Η σχέση της Μαρκίας με τον Εκλεκτό δεν παραμένει ιδιωτική υπόθεση, αλλά εντάσσεται σε ένα περιβάλλον στρατιωτικών συμμαχιών, κινδύνου και συνωμοσίας.

   Η Μαρκία είναι το πιο ενδιαφέρον πρόσωπο της αφήγησης. Δεν εμφανίζεται απλώς ως γυναίκα που βρίσκεται ανάμεσα σε δύο άνδρες, αλλά ως πρόσωπο με πολιτική κρίση και ικανότητα δράσης. Η ανακάλυψη της απόφασης για την εκτέλεσή της μετατρέπει την ερωτική και προσωπική της κατάσταση σε ζήτημα επιβίωσης.

   Η ιστορία αναδεικνύει επίσης τη ρευστότητα των ορίων ανάμεσα στην ιδιωτική και τη δημόσια ζωή. Η ερωτική σχέση, η εμπιστοσύνη, η ζήλια και ο φόβος διαπλέκονται με την πολιτική δράση. Στον κόσμο της αυτοκρατορικής αυλής, οι προσωπικοί δεσμοί μπορούν να αποδειχθούν τόσο ισχυροί όσο και επικίνδυνοι.

 

5. Ο Ηρώδης, η Μαριάμμη και η Γλαφύρα: ο γάμος μέσα στην πολιτική καχυποψία

ΣΤ΄ Βιβλίο, 6.17 – Ιστορία 52

Η ιστορία

   Στην ίδια ενότητα για τα παιδιά του Ηρώδη, ο Τζέτζης παρουσιάζει μια οικογενειακή σύγκρουση που συνδέεται με την καχυποψία του βασιλιά απέναντι στους απογόνους του.

  Η Μαριάμμη, σύζυγος του Ηρώδη, είχε αποκτήσει μαζί του τον Αλέξανδρο. Ο Αντίπατρος, γιος του Ηρώδη από άλλη γυναίκα, δυσφημούσε τον Αλέξανδρο στον πατέρα του, προκαλώντας την υποψία ότι ο νέος μπορούσε να απειλήσει τον βασιλιά.

  Ο Αρχέλαος, πατέρας της Γλαφύρας και πεθερός του Αλεξάνδρου, παρεμβαίνει για να προστατεύσει τον γαμπρό του. Προσπαθεί να πείσει τον Ηρώδη να μην παρασυρθεί από τις κατηγορίες και να μην οδηγήσει τον Αλέξανδρο στον θάνατο. Η αφήγηση δείχνει ότι οι γάμοι ανάμεσα σε βασιλικές οικογένειες δημιουργούν δεσμούς που μπορούν να λειτουργήσουν ως μέσα προστασίας, αλλά και ως πεδία σύγκρουσης.

Τα πρόσωπα

Ο Ηρώδης: Βασιλιάς που συνδυάζει την πατρική ιδιότητα με την πολιτική καχυποψία. Η εξουσία του επηρεάζει άμεσα την τύχη των παιδιών και των συγγενών του.

Η Μαριάμμη: Σύζυγος του Ηρώδη και μητέρα του Αλεξάνδρου. Η θέση της συνδέεται με την καταγωγή και την πολιτική νομιμότητα του γιου της.

Ο Αλέξανδρος: Γιος του Ηρώδη και γαμπρός του Αρχελάου. Η ζωή του απειλείται εξαιτίας των κατηγοριών που διατυπώνονται εναντίον του.

Η Γλαφύρα: Κόρη του Αρχελάου και σύζυγος του Αλεξάνδρου. Ο γάμος της δημιουργεί έναν δεσμό ανάμεσα σε δύο ισχυρές οικογένειες.

Ο Αντίπατρος: Ετεροθαλής αδελφός του Αλεξάνδρου, ο οποίος τον δυσφημεί στον πατέρα τους.

   Το επεισόδιο δεν αποτελεί αυτοτελή ερωτική ιστορία. Έχει, ωστόσο, ενδιαφέρον για τη μελέτη του γάμου και της οικογενειακής ζωής, επειδή δείχνει ότι οι συζυγικές ενώσεις των ηγεμονικών οικογενειών είχαν συνέπειες που ξεπερνούσαν κατά πολύ την προσωπική ζωή των συζύγων.

   Ο γάμος του Αλεξάνδρου με τη Γλαφύρα δημιουργεί έναν δεσμό που ενεργοποιείται όταν η ζωή του νέου κινδυνεύει. Ο πεθερός του παρεμβαίνει για να τον προστατεύσει, αξιοποιώντας την πολιτική του επιρροή. Έτσι, η συγγένεια μέσω γάμου λειτουργεί ως μέσο πολιτικής διαπραγμάτευσης.

   Η ιστορία φανερώνει και μια σκοτεινή πλευρά των βασιλικών οικογενειών: οι γάμοι, οι συγγένειες και οι δυναστικές σχέσεις δεν εξασφαλίζουν αναγκαστικά ασφάλεια ή αρμονία. Αντίθετα, μπορούν να αποτελέσουν πεδία ανταγωνισμού, καχυποψίας και αγώνα για τη διαδοχή.

 

6. Ο Λεωγόρας και η ανάγκη για νόμιμους απογόνους: ο γάμος ως οικογενειακή αποκατάσταση

ΣΤ΄ Βιβλίο, 6.14 – Ιστορία 49

Η ιστορία

   Ο Τζέτζης αναφέρεται στον Λεωγόρα, πατέρα του ρήτορα Ανδοκίδη. Σύμφωνα με τη σύντομη αφήγηση, ο Λεωγόρας είχε υιοθετήσει τον Ανδοκίδη, επειδή δεν είχε δικά του παιδιά. Ο Ανδοκίδης αργότερα στράφηκε εναντίον του πατέρα του, αλλά ο Λεωγόρας δικαιώθηκε στη δίκη.

   Μετά την υπόθεση, ο Λεωγόρας ζήτησε από τους δικαστές να του επιτρέψουν να παντρευτεί μια γυναίκα, ώστε να αποκτήσει δικά του παιδιά. Ο Τζέτζης εντάσσει το περιστατικό σε μια συζήτηση για τις οικογενειακές σχέσεις, την υιοθεσία και τις δυσκολίες που προκύπτουν όταν η συγγένεια δεν βασίζεται στη φυσική πατρότητα.

Τα πρόσωπα

Ο Λεωγόρας: Παρουσιάζεται ως πατέρας που επιθυμεί να αποκτήσει βιολογικούς απογόνους, αφού η σχέση με τον υιοθετημένο γιο του έχει διαρραγεί.

Ο Ανδοκίδης: Ο υιοθετημένος γιος, του οποίου η σύγκρουση με τον πατέρα του κλονίζει την οικογενειακή σχέση.

Η γυναίκα που πρόκειται να παντρευτεί ο Λεωγόρας: Δεν κατονομάζεται ούτε περιγράφεται. Η σημασία της έγκειται στη δυνατότητα που προσφέρει στον Λεωγόρα να αποκτήσει παιδιά.

   Η ιστορία δεν αφορά τον έρωτα ως πάθος, αλλά τη σύνδεση του γάμου με την πατρότητα και την οικογενειακή συνέχεια. Ο Λεωγόρας δεν παρουσιάζεται να αναζητά μια ερωτική περιπέτεια· επιδιώκει να εξασφαλίσει απογόνους που θα θεωρούνται δικοί του.

   Η ιδιοτυπία του περιστατικού βρίσκεται στη σύνδεση της προσωπικής επιθυμίας για οικογένεια με τη δικαστική εξουσία. Ο γάμος παρουσιάζεται ως ζήτημα που χρειάζεται θεσμική αναγνώριση, ενώ η πατρότητα αποτελεί βασικό στοιχείο της κοινωνικής ταυτότητας.

   Για το θέμα των ερωτικών ιστοριών του ΣΤ΄ Βιβλίου, το επεισόδιο λειτουργεί συμπληρωματικά: δείχνει ότι ο Τζέτζης ενδιαφέρεται για τις κοινωνικές συνέπειες του γάμου και όχι αποκλειστικά για την ερωτική επιθυμία.

 

7. Ο Τίμαρχος και οι κατηγορίες για την ιδιωτική ζωή των πολιτικών

ΣΤ΄ Βιβλίο, 6.1 – Ιστορία 36

Η αφήγηση

   Στην αρχή του ΣΤ΄ Βιβλίου, ο Τζέτζης αναφέρεται στον Τίμαρχο, Αθηναίο πολιτικό και ρήτορα, ο οποίος συνδέθηκε με τον Δημοσθένη. Η αφήγηση περιλαμβάνει κατηγορίες για τη σεξουαλική συμπεριφορά του Τιμάρχου, τις σχέσεις του με άλλους άνδρες και τη γενικότερη ηθική του υπόσταση.

   Ο Τζέτζης συνδέει τις κατηγορίες αυτές με την πολιτική αντιπαράθεση ανάμεσα στον Τίμαρχο και τον Αισχίνη. Ο τελευταίος χρησιμοποίησε στοιχεία για τον ιδιωτικό βίο του αντιπάλου του, προκειμένου να αμφισβητήσει την αξιοπιστία και το δικαίωμά του να συμμετέχει στη δημόσια ζωή. Η αντιδικία είχε σοβαρές συνέπειες για τον Τίμαρχο.

Τα πρόσωπα

Ο Τίμαρχος: Πολιτικός που βρίσκεται στο επίκεντρο κατηγοριών για τη σεξουαλική συμπεριφορά του.

Ο Αισχίνης: Ρήτορας που αξιοποιεί στοιχεία της προσωπικής ζωής του Τιμάρχου ως όπλο στην πολιτική και δικαστική αντιπαράθεση.

Ο Δημοσθένης: Αναφέρεται ως πολιτικός φίλος του Τιμάρχου και εντάσσεται στο ευρύτερο περιβάλλον της αθηναϊκής πολιτικής αντιπαλότητας.

    Το επεισόδιο δεν αποτελεί ερωτική ιστορία με τη στενή έννοια. Είναι, ωστόσο, σημαντικό για τη μελέτη της σεξουαλικότητας στο ΣΤ΄ Βιβλίο, επειδή αποκαλύπτει πώς οι πληροφορίες για την ιδιωτική ζωή μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στην πολιτική αντιπαράθεση.

   Η προσωπική συμπεριφορά μετατρέπεται σε δημόσιο ζήτημα. Η σεξουαλικότητα δεν παρουσιάζεται ως αποκλειστικά ιδιωτική υπόθεση, αλλά ως στοιχείο που μπορούσε να επηρεάσει την πολιτική αξιοπιστία ενός πολίτη.

 

Συνολικός σχολιασμός των  ερωτικών  ιστοριών του ΣΤ΄ Βιβλίου

   Οι ιδιότυπες ερωτικές ιστορίες και οι αναφορές στη σεξουαλικότητα στο ΣΤ΄ Βιβλίο των Χιλιάδων παρουσιάζουν μεγαλύτερη ποικιλία από μια απλή συλλογή ερωτικών μύθων. Ο Τζέτζης συνδέει την επιθυμία με την εξουσία, την κοινωνική ιεραρχία, τον γάμο, την πολιτική αντιπαράθεση και τις οικογενειακές σχέσεις.

Οι σημαντικότεροι άξονες είναι οι ακόλουθοι:

/ i. Η ομορφιά και η παραβίαση της συζυγικής ιδιωτικότητας: Στην ιστορία του Κανδαύλη και του Γύγη, η επίδειξη της ομορφιάς της βασίλισσας οδηγεί σε προδοσία και πολιτική ανατροπή.

/ ii. Ο απαγορευμένος έρωτας και η καταστροφή: Στην ιστορία της Φαίδρας και του Ιππόλυτου, η απόρριψη μετατρέπεται σε ψευδή κατηγορία και θάνατο.

/ iii.  Ο έρωτας και η κοινωνική τάξη: Στην ιστορία του Πηρόρα και της δούλης, η επιθυμία έρχεται σε σύγκρουση με τον κοινωνικά επωφελή γάμο.

/ iv. Η μοιχεία και η πολιτική συνωμοσία: Στην ιστορία του Λαίτου, του Εκλεκτού και της Μαρκίας, η ερωτική σχέση συνδέεται με τον αγώνα για εξουσία και την εξόντωση του αυτοκράτορα.

/ v. Ο γάμος ως θεσμός και δυναστικός δεσμός: Στις ιστορίες του Ηρώδη και του Λεωγόρα, οι γάμοι συνδέονται με τη διαδοχή, την πατρότητα, την περιουσία και την προστασία της οικογένειας.

/ vi. Η σεξουαλικότητα ως πολιτικό όπλο: Στην ιστορία του Τιμάρχου, οι κατηγορίες για την ιδιωτική ζωή χρησιμοποιούνται για να πληγεί η δημόσια αξιοπιστία ενός πολιτικού.

 

Η αφηγηματική στάση του Τζέτζη

   Ο Τζέτζης δεν αφηγείται όλες τις ιστορίες με τον ίδιο τρόπο. Στην περίπτωση της Φαίδρας και του Ιππόλυτου, συμπυκνώνει μια ολόκληρη τραγωδία σε λίγους στίχους. Στην ιστορία του Κανδαύλη, εστιάζει στο κρίσιμο περιστατικό που προκαλεί την ανατροπή. Στις ιστορίες του Ηρώδη και του Τιμάρχου, εντάσσει τις ερωτικές ή σεξουαλικές αναφορές σε ευρύτερα ιστορικά και πολιτικά συμφραζόμενα.

   Αυτή η ποικιλία είναι σημαντική για τη φιλολογική προσέγγιση του έργου. Οι ερωτικές σχέσεις δεν παρουσιάζονται ως αυτόνομος κόσμος συναισθημάτων, αλλά ως μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, όπου η επιθυμία μπορεί να επηρεάσει την οικογένεια, τη δικαιοσύνη, την κοινωνική θέση και την πολιτική εξουσία.

 

Βασική πηγή

- John Tzetzes, Chiliades, Book VI —  Η ηλεκτρονική έκδοση βασίζεται στην έκδοση του T. Kiessling του 1826 και περιλαμβάνει τις ιστορίες για τον Κανδαύλη, τη Φαίδρα, τον Πηρόρα και τη Μαρκία.

 

 

 

 

 

 

 

 

Λόγος Έμφρων

logosemfron.blogspot.com

[ ανάρτηση 21 Οκτωβρίου 2026 :

Ιωάννης Τζέτζης

«Χιλιάδες»

Αρχαιογνωσία

Λίγα Σχόλια ]