Αριμάσπεια Αρχαιογνωσία ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

Αριμάσπεια

η αναφορά στον Ηρόδοτο

και σε άλλες πηγές

η ανασύνθεση της υπόθεσης του έπους

Αρχαιογνωσία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

 

 

 

 

Το έπος Αριμάσπεια.

   Ο συγγραφέας της «Αριμάσπειας» ήταν ο Αριστέας ο Προκοννήσιος, αρχαίος Έλληνας ποιητής και θρησκευτικός οραματιστής, ο οποίος έζησε πιθανότατα τον 7ο αιώνα π.Χ.

   Η Αριμάσπεια ήταν ένα επικό ποίημα, γραμμένο σε εξάμετρους στίχους, το οποίο δεν σώζεται σήμερα. Το περιεχόμενό του είναι γνωστό κυρίως από μεταγενέστερες μαρτυρίες, ιδίως από τον Ηρόδοτο (Ιστορίαι, 4.13–16).

   Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, το ποίημα περιέγραφε έναν μυθικό λαό, τους Αριμάσπους, που κατοικούσαν στις βόρειες, μακρινές περιοχές της οικουμένης. Οι Αρίμασποι παρουσιάζονταν ως μονόφθαλμοι πολεμιστές, οι οποίοι πολεμούσαν τους γρύπες, μυθικά πλάσματα που φύλαγαν τον χρυσό.

   Η αφήγηση περιλάμβανε επίσης τους Υπερβόρειους και άλλους μυθικούς λαούς των βόρειων περιοχών.

 

   Οι αρχαίες πηγές

 

Στράβων, Γεωγραφικά 1.2.10 και 13.1.16:

αναφέρεται στον Αριστέα και στην παράδοση που συνδέεται με τις περιπλανήσεις του.

1. Στράβων, Γεωγραφικά 1.2.10

Πρωτότυπο κείμενο

τάχα δὲ καὶ τοὺς μονομμάτους Κύκλωπας ἐκ τῆς Σκυθικῆς ἱστορίας μετενήνοχε· τοιούτους γάρ τινας τοὺς Ἀριμασπούς φασιν, οὓς ἐν τοῖς Ἀριμασπείοις ἔπεσιν ἐνδέδωκεν Ἀριστέας ὁ Προκοννήσιος.

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

«Ίσως, επίσης, [ο Όμηρος] να μετέφερε τους μονόφθαλμους Κύκλωπες από τη σκυθική παράδοση· γιατί λένε ότι και οι Αριμασποί είναι κάπως έτσι, τους οποίους ο Αριστέας ο Προκοννήσιος παρουσίασε στα ποιήματά του που ονομάζονται Αριμάσπεια.»

   Το χωρίο έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή ο Στράβων συνδέει την παράδοση των Κυκλώπων με τις διηγήσεις για τους Αριμασπούς, όπως αυτές παραδίδονταν στο χαμένο επικό έργο του Αριστέα.

2. Στράβων, Γεωγραφικά 13.1.16

Πρωτότυπο κείμενο

Ἐν δὲ τῷ παράπλῳ τῷ ἀπὸ Παρίου εἰς Πρίαπον ἥ τε παλαιὰ Προκόννησός ἐστι καὶ ἡ νῦν Προκόννησος, […] ἐντεῦθέν ἐστιν Ἀριστέας ὁ ποιητὴς τῶν Ἀριμασπείων καλουμένων ἐπῶν, ἀνὴρ γόης εἴ τις ἄλλος.

   Μετάφραση στα νέα ελληνικά

«Κατά μήκος της θαλάσσιας διαδρομής από το Πάριο προς την Πρίαπο βρίσκονται η παλαιά Προκόννησος και η σημερινή Προκόννησος. […] Από εδώ καταγόταν ο Αριστέας, ο ποιητής των λεγόμενων Αριμάσπειων επών, άνθρωπος που ήταν απατεώνας ή γόης όσο λίγοι άλλοι».

   Η λέξη «γόης» χρειάζεται προσοχή: μπορεί να σημαίνει τον μάγο ή τον άνθρωπο που ασκεί μαγικές πρακτικές, αλλά και τον αγύρτη ή τον απατεώνα. Η ακριβής απόχρωση εξαρτάται από το πλαίσιο. Εδώ ο Στράβων εκφράζει σαφώς δυσπιστία απέναντι στην παράδοση που περιβάλλει τον Αριστέα.

. Τι μας προσφέρουν τα δύο χωρία;

1.2.10: μαρτυρεί ότι ο Αριστέας παρουσίασε τους Αριμασπούς στα Αριμάσπεια έπη και συνδέει τη μορφή τους με την παράδοση των μονόφθαλμων Κυκλώπων.

13.1.16: επιβεβαιώνει την καταγωγή του Αριστέα από την Προκόννησο και διασώζει τον επικριτικό χαρακτηρισμό του από τον Στράβωνα.

 

Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Naturalis Historia 7.174:

μνημονεύει τον Αριστέα και τις θαυμαστές παραδόσεις γύρω από το πρόσωπό του.

 

Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις 1.24.6 και 5.7.9:

αναφέρεται στον Αριστέα και στην παράδοση για τους Αριμασπούς.

 

Αύλος Γέλλιος, Noctes Atticae 9.4:

περιλαμβάνει σχετική μαρτυρία για τον Αριστέα.

 

Σούδα, λήμμα «Ἀριστέας» (Α 3900):

αναφέρει την Αριμάσπεια ως ποίημα σε τρία βιβλία και συνοψίζει το περιεχόμενό της.

  από το λεξικό Σούδα ή Σουίδα

. Αρχαίο ελληνικό κείμενο

«Ἀριστέας, Δημοχάριδος ἢ Καυστροβίου, Προικοννήσιος, ἐποποιός· τὰ Ἀριμάσπεια καλούμενα ἔπη· ἔστι δὲ ἱστορία τῶν Ὑπερβορέων Ἀριμασπῶν, βιβλία γʹ. τούτου φασὶ τὴν ψυχὴν, ὅταν ἐβούλετο, ἐξιέναι καὶ ἐπανιέναι πάλιν. γέγονε δὲ κατὰ Κροῖσον καὶ Κῦρον, Ὀλυμπιάδι νʹ. ἔγραψε δὲ οὗτος καὶ καταλογάδην Θεογονίαν εἰς ἔπη αʹ.»

Πηγή: Σούδα, λήμμα Ἀριστέας, α 3900· ηλεκτρονική έκδοση Suda On Line.

. Μετάφραση στη νέα ελληνική

   Ο Αριστέας, γιος του Δημοχάρη ή του Καυστροβίου, από την Προκόννησο, ήταν επικός ποιητής. Έγραψε τα ποιήματα που ονομάζονται Αριμάσπεια. Πρόκειται για αφήγηση σχετικά με τους Υπερβόρειους Αριμάσπους, σε τρία βιβλία.

Λένε ότι η ψυχή του, όποτε το επιθυμούσε, έβγαινε από το σώμα του και επέστρεφε πάλι.

   Έζησε την εποχή του Κροίσου και του Κύρου, κατά την πεντηκοστή Ολυμπιάδα.

   Έγραψε επίσης και μια Θεογονία σε πεζό λόγο, έκτασης χιλίων στίχων.

. Δύο διευκρινίσεις

- «ἱστορία τῶν Ὑπερβορέων Ἀριμασπῶν»:

η διατύπωση αποδίδει συνοπτικά το περιεχόμενο της Αριμάσπειας. Δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ιστορία με τη νεότερη έννοια της τεκμηριωμένης ιστοριογραφίας· μπορεί να σημαίνει αφήγηση ή περιγραφή των μυθικών αυτών λαών.

- «καταλογάδην Θεογονίαν εἰς ἔπη αʹ»:

το καταλογάδην σημαίνει «σε πεζό λόγο», ενώ το «εἰς ἔπη αʹ» δηλώνει έκταση χιλίων στίχων. Η διατύπωση αναφέρεται στη Θεογονία και όχι στην Αριμάσπεια.

   Η μαρτυρία της Σούδας είναι σημαντική για την παράδοση σχετικά με τον Αριστέα και το έργο του, αλλά αποτελεί βυζαντινή λεξικογραφική μαρτυρία, όχι σύγχρονη του ποιητή πηγή.

 

Διονύσιος Αλικαρνασσεύς, Περὶ Θουκυδίδου 23:

αναφέρεται στο ζήτημα της πατρότητας του έργου.

   Στο έργο του Διονυσίου Αλικαρνασσέα Περὶ Θουκυδίδου (Περὶ τῶν Θουκυδίδου ἰδιωμάτων), δηλαδή στη μελέτη του για τον Θουκυδίδη, κεφάλαιο 23.

   Είναι αυτοτελής πραγματεία σχετικά με τον Θουκυδίδη. Εκεί ο Διονύσιος αναφέρεται στους παλαιότερους ιστοριογράφους και, μεταξύ άλλων, στον Αριστέα τον Προκοννήσιο, ο οποίος συνδέεται με το ποίημα Αριμάσπεια. Χρειάζεται, ωστόσο, μια διευκρίνιση: το χωρίο δεν φαίνεται να κατονομάζει ρητά την «Αριμάσπεια», αλλά αναφέρεται στον Αριστέα και στα έργα του.

. Πρωτότυπο κείμενο

   Τίσι δὲ αὐτῶν ἐχρήσαντο πάντες οἱ πρὸ Θουκυδίδου γενόμενοι συγγραφεῖς καὶ τίνων ἐπὶ μικρὸν ἥψαντο, ἐξ ἀρχῆς ἀναλαβών, […] οὔθ’ αἱ διασωζόμεναι παρὰ πᾶσιν ὡς ἐκείνων οὖσαι τῶν ἀνδρῶν πιστεύονται· ἐν αἷς εἰσιν αἵ τε Κάδμου τοῦ Μιλησίου καὶ Ἀρισταίου τοῦ Προκοννησίου καὶ τῶν παραπλησίων τούτοις.

  . Μετάφραση στα νέα ελληνικά

   «Αφού εξετάσω από την αρχή ποια από αυτά χρησιμοποίησαν όλοι οι συγγραφείς που έζησαν πριν από τον Θουκυδίδη και ποια άγγιξαν μόνο επιφανειακά, […] ούτε όσα έργα τους έχουν διασωθεί γίνονται από όλους αποδεκτά ως γνήσια έργα εκείνων των ανδρών. Ανάμεσα σε αυτά συγκαταλέγονται τα έργα του Κάδμου του Μιλήσιου, του Αριστέα του Προκοννήσιου και άλλων παρόμοιων συγγραφέων».

  Σημείωση: Ο Διονύσιος δεν αναφέρει εδώ ρητά τον τίτλο Ἀριμάσπεια. Μνημονεύει τον Αριστέα τον Προκοννήσιο και εκφράζει επιφυλάξεις για τη γνησιότητα ή την αξιοπιστία έργων των πρώιμων συγγραφέων. Η σύνδεση με την Αριμάσπεια γίνεται από τη σύγχρονη φιλολογική έρευνα, καθώς το συγκεκριμένο ποίημα αποδιδόταν στον Αριστέα.

 

 

   Βασική πηγή για την ανασύνθεση της υπόθεσης παραμένει ο Ηρόδοτος, 4.13–16, ενώ οι υπόλοιπες μαρτυρίες λειτουργούν συμπληρωματικά

   Τα χωρία του Ηροδότου που αναφέρονται στην Αριμάσπεια

.Ηρόδοτος, Ιστορίαι Δ΄, 13

Αρχαίο κείμενο

   ἔφη δὲ Ἀριστέης ὁ Καϋστροβίου ἀνὴρ Προκοννήσιος ποιέων ἔπεα, ἀπικέσθαι ἐς Ἰσσηδόνας φοιβόλαμπτος γενόμενος, Ἰσσηδόνων δὲ ὑπεροικέειν Ἀριμασποὺς ἄνδρας μουνοφθάλμους ὕπερ δὲ τούτων τοὺς χρυσοφύλακας γρῦπας, τούτων δὲ τοὺς Ὑπερβορέους κατήκοντας ἐπὶ θάλασσαν.

   τούτους ὦν πάντας πλὴν Ὑπερβορέων, ἀρξάντων Ἀριμασπῶν, αἰεὶ τοῖσι πλησιοχώροισι ἐπιτίθεσθαι, καὶ ὑπὸ μὲν Ἀριμασπῶν ἐξωθέεσθαι ἐκ τῆς χώρης Ἰσσηδόνας, ὑπὸ δὲ Ἰσσηδόνων Σκύθας, Κιμμερίους δὲ οἰκέοντας ἐπὶ τῇ νοτίῃ θαλάσσῃ ὑπὸ Σκυθέων πιεζομένους ἐκλείπειν τὴν χώρην. οὕτω οὐδὲ οὗτος συμφέρεται περὶ τῆς χώρης ταύτης Σκύθῃσι.

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

   Ο Αριστέας, ο γιος του Καυστροβίου, από την Προκόννησο, γράφοντας επική ποίηση, έλεγε ότι, αφού καταλήφθηκε από τον Φοίβο, έφτασε στους Ισσηδόνες.

   Πέρα από τους Ισσηδόνες κατοικούν οι Αριμασποί, άνθρωποι με ένα μάτι· πέρα από αυτούς βρίσκονται οι γρύπες που φυλάσσουν τον χρυσό, και πέρα από αυτούς οι Υπερβόρειοι, η χώρα των οποίων εκτείνεται έως τη θάλασσα.

   Όλοι αυτοί, λοιπόν, εκτός από τους Υπερβόρειους, αρχίζοντας από τους Αριμασπούς, επιτίθενται διαρκώς στους γειτονικούς λαούς. Οι Ισσηδόνες εκδιώχθηκαν από τη χώρα τους από τους Αριμασπούς, οι Σκύθες από τους Ισσηδόνες, ενώ οι Κιμμέριοι, που κατοικούσαν κοντά στη νότια θάλασσα, πιεζόμενοι από τους Σκύθες, εγκατέλειψαν τη χώρα τους. Έτσι, λοιπόν, ούτε αυτή η αφήγηση συμφωνεί με όσα λένε οι Σκύθες για την περιοχή αυτή.

.Ηρόδοτος, Ιστορίαι Δ΄, 14

Αρχαίο κείμενο

   καὶ ὅθεν μὲν ἦν Ἀριστέης ὁ ταῦτα εἴπας, εἴρηκα, τὸν δὲ περὶ αὐτοῦ ἤκουον λόγον ἐν Προκοννήσῳ καί Κυζίκῳ, λέξω. Ἀριστέην γὰρ λέγουσι, ἐόντα τῶν ἀστῶν οὐδενὸς γένος ὑποδεέστερον, ἐσελθόντα ἐς κναφήιον ἐν Προκοννήσῳ ἀποθανεῖν, καὶ τὸν κναφέα κατακληίσαντα τὸ ἐργαστήριον οἴχεσθαι ἀγγελέοντα τοῖσι προσήκουσι τῷ νεκρῷ.

   ἐσκεδασμένου δὲ ἤδη τοῦ λόγου ἀνὰ τὴν πόλιν ὡς τεθνεὼς εἴη ὁ Ἀριστέης, ἐς ἀμφισβασίας τοῖσι λέγουσι ἀπικνέεσθαι ἄνδρα Κυζικηνὸν ἥκοντα ἐξ Ἀρτάκης πόλιος, φάντα συντυχεῖν τε οἱ ἰόντι ἐπὶ Κυζίκου καὶ ἐς λόγους ἀπικέσθαι. καὶ τοῦτον μὲν ἐντεταμένως ἀμφισβατέειν, τοὺς δὲ προσήκοντας τῷ νεκρῷ ἐπὶ τὸ κναφήιον παρεῖναι ἔχοντας τὰ πρόσφορα ὡς ἀναιρησομένους·

   ἀνοιχθέντος δὲ τοῦ οἰκήματος οὔτε τεθνεῶτα οὔτε ζῶντα φαίνεσθαι Ἀριστέην. μετὰ δὲ ἑβδόμῳ ἔτει φανέντα αὐτὸν ἐς Προκόννησον ποιῆσαι τὰ ἔπεα ταῦτα τὰ νῦν ὑπ’ Ἑλλήνων Ἀριμάσπεα καλέεται, ποιήσαντα δὲ ἀφανισθῆναι τὸ δεύτερον.

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

    Από πού καταγόταν ο Αριστέας που είπε αυτά, το έχω ήδη αναφέρει. Θα διηγηθώ τώρα όσα άκουσα γι’ αυτόν στην Προκόννησο και στην Κύζικο.

   Λένε ότι ο Αριστέας, ο οποίος δεν καταγόταν από οικογένεια κατώτερη από καμία άλλη μεταξύ των πολιτών, μπήκε σε ένα εργαστήριο καθαρισμού και επεξεργασίας υφασμάτων στην Προκόννησο και πέθανε εκεί. Ο τεχνίτης έκλεισε το εργαστήριό του και πήγε να ειδοποιήσει τους συγγενείς του νεκρού.

   Όταν η είδηση ότι ο Αριστέας είχε πεθάνει είχε ήδη διαδοθεί σε όλη την πόλη, παρουσιάστηκε ένας Κυζικηνός, που είχε έρθει από την πόλη Αρτάκη, και αμφισβήτησε όσους το υποστήριζαν. Έλεγε ότι είχε συναντήσει τον Αριστέα καθ’ οδόν προς την Κύζικο και είχε συνομιλήσει μαζί του. Ο άνθρωπος αυτός επέμενε έντονα στην άποψή του, ενώ οι συγγενείς του υποτιθέμενου νεκρού βρίσκονταν στο εργαστήριο, έχοντας μαζί τους όσα χρειάζονταν για να παραλάβουν το σώμα.

  Όταν άνοιξαν το κτίριο, ο Αριστέας δεν βρέθηκε ούτε νεκρός ούτε ζωντανός. Έπειτα, επτά χρόνια αργότερα, εμφανίστηκε ξανά στην Προκόννησο και συνέθεσε το ποίημα που οι Έλληνες σήμερα ονομάζουν Αριμάσπεια. Αφού το συνέθεσε, εξαφανίστηκε για δεύτερη φορά.

.Ηρόδοτος, Ιστορίαι Δ΄, 15

Αρχαίο κείμενο

   ταῦτα μὲν αἱ πόλιες αὗται λέγουσι, τάδε δὲ οἶδα Μεταποντίνοισι τοῖσι ἐν Ἰταλίῃ συγκυρήσαντα μετὰ τὴν ἀφάνισιν τὴν δευτέρην Ἀριστέω ἔτεσι τεσσεράκοντα καὶ διηκοσίοισι, ὡς ἐγὼ συμβαλλόμενος ἐν Προκοννήσῳ τε καὶ Μεταποντίῳ εὕρισκον.

   Μεταποντῖνοι φασὶ αὐτὸν Ἀριστέην φανέντα σφι ἐς τὴν χώρην κελεῦσαι βωμὸν Ἀπόλλωνος ἱδρύσασθαι καὶ Ἀριστέω τοῦ Προκοννησίου ἐπωνυμίην ἔχοντα ἀνδριάντα πὰρ’ αὐτὸν ἱστάναι· φάναι γὰρ σφι τὸν Ἀπόλλωνα Ἰταλιωτέων μούνοισι δὴ ἀπικέσθαι ἐς τὴν χώρην, καὶ αὐτὸς οἱ ἕπεσθαι ὁ νῦν ἐὼν Ἀριστέης· τότε δὲ, ὅτε εἵπετο τῷ θεῷ, εἶναι κόραξ.

   καὶ τὸν μὲν εἰπόντα ταῦτα ἀφανισθῆναι, σφέας δὲ Μεταποντῖνοι λέγουσι ἐς Δελφοὺς πέμψαντας τὸν θεὸν ἐπειρωτᾶν ὅ τι τὸ φάσμα τοῦ ἀνθρώπου εἴη. τὴν δὲ Πυθίην σφέας κελεύειν πείθεσθαι τῷ φάσματι, πειθομένοισι δὲ ἄμεινον συνοίσεσθαι. καὶ σφέας δεξαμένους ταῦτα ποιῆσαι ἐπιτελέα.

   καὶ νῦν ἔστηκε ἀνδριὰς ἐπωνυμίην ἔχων Ἀριστέω παρ’ αὐτῷ τῷ ἀγάλματι τοῦ Ἀπόλλωνος, πέριξ δὲ αὐτὸν δάφναι ἑστᾶσι· τὸ δὲ ἄγαλμα ἐν τῇ ἀγορῇ ἵδρυται. Ἀριστέω μέν νυν πέρι τοσαῦτα εἰρήσθω.

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

    Αυτά, λοιπόν, διηγούνται οι δύο πόλεις. Εγώ, όμως, γνωρίζω τα εξής που συνέβησαν στους Μεταποντίνους της Ιταλίας, διακόσια σαράντα χρόνια μετά τη δεύτερη εξαφάνιση του Αριστέα, όπως υπολόγισα συγκρίνοντας τις πληροφορίες που συγκέντρωσα στην Προκόννησο και στο Μεταπόντιο.

   Οι Μεταποντίνοι λένε ότι ο ίδιος ο Αριστέας εμφανίστηκε στη χώρα τους και τους διέταξε να ιδρύσουν βωμό προς τιμήν του Απόλλωνα και να τοποθετήσουν δίπλα του ένα άγαλμα με την επιγραφή ότι ήταν ο Αριστέας από την Προκόννησο. Τους είπε, μάλιστα, ότι ο Απόλλων είχε επισκεφθεί τη χώρα τους, ανάμεσα στους κατοίκους της Ιταλίας, μόνο αυτούς, και ότι ο ίδιος, ο σημερινός Αριστέας, τον είχε συνοδεύσει. Τότε, όταν ακολουθούσε τον θεό, ήταν κοράκι.

   Αφού είπε αυτά, εξαφανίστηκε. Οι Μεταποντίνοι λένε ότι έστειλαν ανθρώπους στους Δελφούς για να ρωτήσουν τον θεό τι σήμαινε αυτή η εμφάνιση του ανθρώπου. Η Πυθία τούς συμβούλεψε να υπακούσουν στην εμφάνιση, λέγοντας ότι, αν ακολουθούσαν την εντολή, αυτό θα τους ωφελούσε. Εκείνοι δέχτηκαν τον χρησμό και εκτέλεσαν όσα τους είχαν υποδειχθεί.

   Και ακόμη και στην εποχή μου, στέκεται ένα άγαλμα με την επιγραφή του Αριστέα δίπλα στο άγαλμα του Απόλλωνα, περιτριγυρισμένο από δάφνες. Το άγαλμα του Απόλλωνα βρίσκεται στην αγορά. Αυτά, λοιπόν, αρκούν για τον Αριστέα.

.Ηρόδοτος, Ιστορίαι Δ΄, 16

Αρχαίο κείμενο

   τῆς δὲ γῆς, τῆς πέρι ὅδε ὁ λόγος ὅρμηται λέγεσθαι, οὐδεὶς οἶδε ἀτρεκέως ὅ τι τὸ κατύπερθε ἐστί· οὐδενὸς γὰρ δὴ αὐτόπτεω εἰδέναι φαμένου δύναμαι πυθέσθαι· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ Ἀριστέης, τοῦ περ ὀλίγῳ πρότερον τούτων μνήμην ἐποιεύμην, οὐδὲ οὗτος προσωτέρω Ἰσσηδόνων ἐν αὐτοῖσι τοῖσι ἔπεσι ποιέων ἔφησε ἀπικέσθαι, ἀλλὰ τὰ κατύπερθε ἔλεγε ἀκοῇ, φὰς Ἰσσηδόνας εἶναι τοὺς ταῦτα λέγοντας.

    ἀλλ’ ὅσον μὲν ἡμεῖς ἀτρεκέως ἐπὶ μακρότατον οἷοί τε ἐγενόμεθα ἀκοῇ ἐξικέσθαι, πᾶν εἰρήσεται.

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

    Κανείς δεν γνωρίζει με ακρίβεια τι υπάρχει πέρα από τη χώρα για την οποία άρχισε αυτή η αφήγηση. Δεν μπορώ να συγκεντρώσω πληροφορίες από κανέναν που να ισχυρίζεται ότι γνωρίζει αυτά τα μέρη από προσωπική θέαση.

   Ούτε, άλλωστε, ο Αριστέας, για τον οποίο έκανα πριν από λίγο λόγο, ισχυρίστηκε στο ίδιο του το ποίημα ότι έφτασε πιο μακριά από τους Ισσηδόνες. Για τις περιοχές πέρα από αυτούς μιλούσε από όσα είχε ακούσει, λέγοντας ότι οι Ισσηδόνες ήταν εκείνοι που τα διηγούνταν.

   Εμείς, όμως, θα αναφέρουμε όλα όσα μπορέσαμε να πληροφορηθούμε με αρκετή βεβαιότητα, από προφορικές μαρτυρίες, για τις πιο απομακρυσμένες περιοχές.

.Ηρόδοτος, Ιστορίαι Δ΄, 27

Αρχαίο κείμενο

    γινώσκονται μὲν δὴ καὶ οὗτοι, τὸ δὲ ἀπὸ τούτων τὸ κατύπερθε Ἰσσηδόνες εἰσὶ οἱ λέγοντες μουνοφθάλμους ἀνθρώπους καὶ χρυσοφύλακας γρῦπας εἶναι· παρὰ δὲ τούτων Σκύθαι παραλαβόντες λέγουσι, παρὰ δὲ Σκυθέων ἡμεῖς οἱ ἄλλοι νενομίκαμεν καὶ ὀνομάζομεν αὐτοὺς σκυθιστὶ Ἀριμασπούς· ἄριμα γὰρ ἓν καλέουσι Σκύθαι, σποῦ δὲ ὀφθαλμόν.

Μετάφραση στα νέα ελληνικά

   Και αυτοί οι λαοί είναι γνωστοί. Για τις περιοχές, όμως, που βρίσκονται ακόμη πιο πέρα, οι Ισσηδόνες είναι εκείνοι που λένε ότι υπάρχουν άνθρωποι με ένα μάτι και γρύπες που φυλάσσουν τον χρυσό. Οι Σκύθες, με τη σειρά τους, έχουν παραλάβει αυτή την πληροφορία από τους Ισσηδόνες και τη μεταδίδουν. Από τους Σκύθες, λοιπόν, εμείς οι υπόλοιποι έχουμε σχηματίσει αυτή την αντίληψη και τους ονομάζουμε στη σκυθική γλώσσα Αριμασπούς· διότι οι Σκύθες ονομάζουν «άριμα» το ένα και «σπού» το μάτι.

 

  Τα κεφάλαια του Ηροδότου

4.13: περιέχει την κύρια γεωγραφική και εθνογραφική μαρτυρία για την Αριμάσπεια.

4.14–15: μεταφέρουν τις παραδόσεις για τον παράξενο βίο του Αριστέα.

4.16: θέτει σαφές όριο στην αξιοπιστία της γεωγραφικής πληροφορίας: ο Αριστέας δεν ισχυρίστηκε ότι είχε δει ο ίδιος τις περιοχές πέρα από τους Ισσηδόνες.

4.27: εξηγεί την ονομασία των Αριμασπών και την αλυσίδα μετάδοσης των πληροφοριών από τους Ισσηδόνες στους Σκύθες και από αυτούς στους Έλληνες.

 

Η υπόθεση της Αριμάσπειας.

Οι εκδοχές της υπόθεσης

  Η Ἀριμάσπεια του Αριστέα του Προκοννήσιου: ανασύνθεση του περιεχομένου και ερμηνευτικές προσεγγίσεις

1. Το φιλολογικό πρόβλημα και τα όρια της ανασύνθεσης

   Η Ἀριμάσπεια (Ἀριμάσπεια ἔπη) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα χαμένα έργα της αρχαϊκής ελληνικής επικής και γεωγραφικής παράδοσης. Αποδιδόταν στον Αριστέα τον Προκοννήσιο, μια μορφή που η αρχαία γραμματεία συνδέει τόσο με την περιήγηση σε απομακρυσμένες περιοχές της βόρειας Ευρασίας όσο και με εμπειρίες έκστασης και ιδιαίτερης σχέσης με τον Απόλλωνα. Το ποίημα δεν σώζεται ακέραιο· το περιεχόμενό του πρέπει να ανασυντεθεί από τις μαρτυρίες του Ηροδότου, τα ελάχιστα αποσπάσματα που αποδίδονται σε αυτό, καθώς και τις παραθέσεις και τις επανερμηνείες μεταγενέστερων συγγραφέων.

   Απαιτείται εξαρχής μια βασική μεθοδολογική διάκριση. Άλλο είναι η ανασύνθεση της υπόθεσης του ποιήματος, δηλαδή η προσπάθεια να προσδιοριστούν η αφηγηματική του δομή, η διαδρομή του ποιητικού αφηγητή και οι λαοί που περιγράφονταν, και άλλο η ανασύνθεση της ιστορικής πραγματικότητας που ενδεχομένως βρίσκεται πίσω από την αφήγηση. Στη δεύτερη περίπτωση τίθενται ζητήματα χρονολόγησης, γεωγραφικής ταυτοποίησης των λαών, αξιοπιστίας των εθνογραφικών πληροφοριών και σχέσης της ποίησης με τις σαμανιστικές ή άλλες θρησκευτικές παραδόσεις. Επειδή το σωζόμενο υλικό είναι εξαιρετικά περιορισμένο, καμία σύγχρονη ανασύνθεση δεν μπορεί να θεωρηθεί πλήρης αποκατάσταση της αρχικής σύνθεσης.

 

2. Η ανασύνθεση του J. D. P. Bolton

   Η μελέτη που αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη έρευνα είναι η μονογραφία του John David Pennant Bolton, Aristeas of Proconnesus, η οποία εκδόθηκε στην Οξφόρδη το 1962 από τον εκδοτικό οίκο Clarendon Press. Ο Bolton δεν περιορίστηκε στη συλλογή των αρχαίων μαρτυριών, αλλά επανεξέτασε συστηματικά τα αποσπάσματα, τις ενδεχόμενες λογοτεχνικές εξαρτήσεις και την ιστορική θέση του Αριστέα. Η μελέτη του αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τη μεταγενέστερη συζήτηση, ακόμη και για όσους αμφισβήτησαν επιμέρους συμπεράσματά του.

   Σύμφωνα με την ανασύνθεση του Bolton, η Ἀριμάσπεια ήταν ένα αρχαϊκό επικό ποίημα με γεωγραφικό και εθνογραφικό περιεχόμενο, στο οποίο η περιήγηση σε μακρινές περιοχές του βορρά συνδεόταν με την περιγραφή λαών και παράδοξων όντων. Κεντρικό στοιχείο της παράδοσης ήταν οι Αριμασποί, οι οποίοι παρουσιάζονταν ως μονόφθαλμος λαός και βρίσκονταν σε σύγκρουση με τους γρύπες, μυθικά όντα που φύλασσαν χρυσό.  

   Η αφήγηση τοποθετούσε τους Αριμασπούς πέρα από τους Ισσηδόνες, εντάσσοντάς τους σε μια διαδοχή λαών που κατοικούσαν σε ολοένα πιο απομακρυσμένες περιοχές από τον ελληνικό κόσμο. Η βασική μαρτυρία για αυτή τη γεωγραφική διάταξη είναι ο Ηρόδοτος, ο οποίος συνδέει ρητά την ποίηση του Αριστέα με τις πληροφορίες για τους λαούς αυτούς (Ἱστορίαι 4.13).

   Το πιο αμφιλεγόμενο σημείο της πρότασης του Bolton αφορά την αυθεντικότητα των αποσπασμάτων. Θεώρησε ότι τα τέσσερα αποσπάσματα που του ήταν γνωστά ως προερχόμενα από την Ἀριμάσπεια δεν αποτελούν κατ’ ανάγκην αυτούσια τμήματα του αρχικού ποιήματος. Κατά την άποψή του, ορισμένα ενδέχεται να είναι μεταγενέστερες κατασκευές, οι οποίες διαμορφώθηκαν υπό την επίδραση της ιωνικής γεωγραφικής και εθνογραφικής γραμματείας. Συνέδεσε, επίσης, αυτή την υπόθεση με την πιθανότητα ότι το αυθεντικό ποίημα είχε ήδη χαθεί πριν από την ίδρυση της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, γεγονός που θα περιόριζε τη δυνατότητα να έχουν διασωθεί μεγάλα αποσπάσματά του. Η πρότασή του, επομένως, δεν είναι απλώς μια ανασύνθεση της υπόθεσης, αλλά μια ευρύτερη αμφισβήτηση της δυνατότητάς μας να ανακτήσουμε το αρχικό κείμενο με ασφάλεια.

   Η προσέγγιση αυτή δεν έγινε καθολικά αποδεκτή. Η σημασία της έγκειται κυρίως στο ότι έθεσε με συστηματικό τρόπο το ερώτημα εάν τα αποσπάσματα που παραδίδονται από μεταγενέστερους συγγραφείς αποτελούν πραγματικά κατάλοιπα του αρχαϊκού ποιήματος ή προϊόντα μιας ήδη διαμορφωμένης παράδοσης γύρω από τον Αριστέα.

 

3. Η εναλλακτική ερμηνεία του Askold Ivantchik

   Καθοριστική κριτική στην υπόθεση του Bolton διατύπωσε ο Askold Ivantchik στο άρθρο του «La datation du poème l’Arimaspée d’Aristéas de Proconnèse», που δημοσιεύθηκε το 1993 στο περιοδικό L’Antiquité Classique, τόμος 62, σ. 35–67.

   Το άρθρο επικεντρώνεται στη χρονολόγηση, αλλά η επιχειρηματολογία του έχει άμεσες συνέπειες και για την αξιολόγηση της αυθεντικότητας του ποιήματος.

   Ο Ivantchik αμφισβητεί την υπόθεση ότι το ποίημα είχε χαθεί τόσο νωρίς ώστε τα σωζόμενα αποσπάσματα να πρέπει να θεωρηθούν μεταγενέστερες κατασκευές. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στη σχέση ενός στίχου που παραδίδει ο Ιωάννης Τζέτζης, σχετικού με τους Ισσηδόνες, προς τη γλώσσα του Ξενοφάνη. Κατά την ανάλυσή του, η λεκτική και μετρική αντιστοιχία παρέχει ένδειξη ότι ο Ξενοφάνης γνώριζε τον στίχο του Αριστέα. Εφόσον το σχετικό χωρίο του Ξενοφάνη συνδέεται με γεγονότα μετά την περσική κατάκτηση των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας από τον Άρπαγο, το 545 π.Χ., ο Ivantchik συνάγει ότι η Ἀριμάσπεια είχε συντεθεί πριν από την εποχή του Ξενοφάνη και, συνεπώς, πριν από τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ.

   Η διαφωνία του με τον Bolton είναι ουσιώδης. Θεωρεί ότι η υπόθεση της πλαστότητας των αποσπασμάτων δεν τεκμηριώνεται επαρκώς και ότι η σύγχυση των αρχαίων πηγών ανάμεσα στους Αριμασπούς και τους Ισσηδόνες δεν αρκεί για να αποδειχθεί ότι το ποίημα είχε εξαφανιστεί σε πρώιμη εποχή. Η δική του προσέγγιση επιτρέπει, επομένως, να αντιμετωπιστούν τα παραδιδόμενα αποσπάσματα ως δυνητικά αυθεντικά κατάλοιπα της αρχαϊκής σύνθεσης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε μεταγενέστερη πληροφορία για τον Αριστέα πρέπει να θεωρείται ιστορικά αξιόπιστη.

   Η μελέτη του Ivantchik είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την ανασύνθεση της υπόθεσης, επειδή υπενθυμίζει ότι πρέπει να διακρίνουμε το πιθανό αρχικό ποιητικό περιεχόμενο από τις μεταγενέστερες μυθολογικές αφηγήσεις για τον ποιητή. Η αναγνώριση μιας αυθεντικής αρχαϊκής ποιητικής παράδοσης δεν συνεπάγεται αποδοχή όλων των ιστοριών για τις υπερφυσικές εμφανίσεις του Αριστέα.

 

4. Η σαμανιστική ερμηνεία: Karl Meuli και E. R. Dodds

   Μια διαφορετική ερμηνευτική κατεύθυνση αφορά όχι τόσο την αυθεντικότητα των στίχων όσο τη θρησκευτική φύση της αφήγησης. Ο Ελβετός κλασικός φιλόλογος Karl Meuli, στο άρθρο του «Scythica», που δημοσιεύθηκε το 1935 στο περιοδικό Hermes 70, σ. 121–176, συνέδεσε τον Αριστέα με θρησκευτικές πρακτικές και παραστάσεις που αποδίδονται σε σαμανιστικά περιβάλλοντα της Σκυθίας. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται στη σύνδεση του ταξιδιού σε μακρινές χώρες με την έκσταση, την απομάκρυνση της ψυχής από το σώμα και την απόκτηση γνώσης που υπερβαίνει την κοινή ανθρώπινη εμπειρία.

    Στο πλαίσιο αυτής της ερμηνείας, η περιήγηση του Αριστέα δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως γεωγραφικό ταξίδι, αλλά ενδέχεται να αποτελεί αφηγηματική επεξεργασία μιας εμπειρίας έκστασης ή ενός θρησκευτικού ταξιδιού της ψυχής. Η σχέση του Αριστέα με τον Απόλλωνα και η παράδοση ότι μπορούσε να εμφανίζεται ή να εξαφανίζεται με παράδοξο τρόπο εντάσσονται σε ένα ευρύτερο σύνολο αρχαίων αντιλήψεων για πρόσωπα που διέθεταν εξαιρετικές πνευματικές ικανότητες.

   Ο E. R. Dodds, στο έργο του The Greeks and the Irrational (1951), (μεταφρασμένο στα Ελληνικά), συνέβαλε στην ευρύτερη συζήτηση για τις εκστατικές εμπειρίες και τις σαμανιστικές αναλογίες στην αρχαϊκή Ελλάδα. Η περίπτωση του Αριστέα εντάσσεται στο ερώτημα κατά πόσον ορισμένες ελληνικές παραδόσεις διατηρούν στοιχεία θρησκευτικών αντιλήψεων που δεν εξηγούνται επαρκώς από τις συμβατικές μορφές της δημόσιας λατρείας.

   Δεν πρέπει, ωστόσο, να θεωρηθεί ότι η Ἀριμάσπεια ήταν κατ’ ανάγκην ένα σαμανιστικό κείμενο με τη στενή ανθρωπολογική σημασία του όρου. Η σαμανιστική ερμηνεία αποτελεί ερμηνευτικό μοντέλο για την κατανόηση της μορφής του Αριστέα και της αφήγησης, όχι άμεσα αποδείξιμη περιγραφή της αρχικής σύνθεσης.

 

. Η παρατήρηση της Stephanie West

   Σημαντική είναι και η συμβολή της Stephanie West, η οποία υποστήριξε ότι ο Ηρόδοτος ενδέχεται να εξορθολόγισε την αυτοπαρουσίαση του Αριστέα,.

Stephanie West, «Herodotus on Aristeas», στο Christopher J. Tuplin (επιμ.), Pontus and the Outside World: Studies in Black Sea History, Historiography and Archaeology, Leiden–Boston: Brill, 2004, σ. 43–67.

   Με αυτή την υπόθεση, η ηροδότεια αφήγηση δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην πλήρη απόδοση της αρχικής ποιητικής εκδοχής, αλλά μια επιλεκτική παρουσίασή της στο πλαίσιο της ιστοριογραφίας. Έτσι, η απόσταση ανάμεσα στην περιήγηση του ποιητή και στη μεταγενέστερη παράδοση για το ταξίδι της ψυχής του μπορεί να εξηγηθεί εν μέρει ως αποτέλεσμα διαφορετικών αφηγηματικών και ερμηνευτικών πλαισίων.

 

5. Η ανασύνθεση του Asen Bondzhev: το ταξίδι προς τον απώτατο Βορρά

   Μια νεότερη προσπάθεια συνολικής ανασύνθεσης παρουσιάζεται από τον Asen Bondzhev στο άρθρο «Aristeas’ Journey to Hyperborea», το οποίο δημοσιεύθηκε το 2023 στο Open Journal for Studies in Philosophy, 7(1), σ. 1–8.

   Ο Bondzhev εξετάζει τις αρχαίες μαρτυρίες για την Ἀριμάσπεια σε συνδυασμό με τις παραδόσεις για την περιήγηση του Αριστέα και τη σχέση του με τον Απόλλωνα.

   Στη δική του ανασύνθεση, το ποίημα μπορεί να προσεγγιστεί ως πρωτοπρόσωπη αφήγηση ταξιδιού, στην οποία ο Αριστέας λειτουργεί ως πρωταγωνιστής και φορέας της γνώσης για περιοχές που βρίσκονται πέρα από τα όρια της ελληνικής γεωγραφικής εμπειρίας. Η πορεία ξεκινά από τον Προκόννησο, συνεχίζεται προς τον βόρειο Εύξεινο Πόντο και τις ευρασιατικές στέπες και οδηγεί στους Ισσηδόνες, στους Αριμασπούς και στους γρύπες. Οι Υπερβόρειοι αποτελούν το απώτατο σημείο του ευρύτερου μυθικού και θρησκευτικού ορίζοντα που συνδέεται με την περιήγηση.

   Ο Bondzhev, ακολουθώντας εν μέρει την ερμηνευτική κατεύθυνση του Ivan V. Pyankov, υπογραμμίζει ότι το ταξίδι θα μπορούσε να έχει χαρακτήρα προσκυνήματος και όχι απλώς εμπορικής ή γεωγραφικής εξερεύνησης. Η σύνδεση με τον Απόλλωνα προσδίδει στην πορεία θρησκευτικό προσανατολισμό: η γνώση των μακρινών λαών και τόπων μπορεί να θεωρηθεί μέρος μιας αναζήτησης που υπερβαίνει την πρακτική γεωγραφία. Ο ίδιος, παράλληλα, εξετάζει την παράδοση του ταξιδιού της ψυχής, χωρίς να θεωρεί αναγκαίο να αποκλειστεί η πιθανότητα ενός πραγματικού ταξιδιού.

    Η πρόταση του Bondzhev είναι χρήσιμη ως σύγχρονο αφηγηματικό μοντέλο, αλλά χρειάζεται προσοχή ως προς την αποδεικτική της βάση. Η ακριβής διαδρομή, η διαδοχή όλων των λαών και η σχέση του ταξιδιού με την Υπερβορεία δεν σώζονται σε ένα ενιαίο αρχαίο απόσπασμα. Προκύπτουν από τη σύνθεση διαφορετικών μαρτυριών, οι οποίες δεν είναι βέβαιο ότι διασώζουν όλες το αρχικό ποίημα με την ίδια πιστότητα. Ειδικότερα, τα σωζόμενα ποιητικά αποσπάσματα δεν αναφέρουν ρητά τους Υπερβορείους· η σύνδεση της Ἀριμάσπειας με αυτούς εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από την ευρύτερη παράδοση για τον Αριστέα.

 

 . Το ζήτημα της χρονολόγησης και η σχέση με την ιωνική γεωγραφία

   Η ανασύνθεση της υπόθεσης εξαρτάται άμεσα και από τη χρονολόγηση του ποιήματος. Η παραδοσιακή άποψη τοποθετεί τη σύνθεσή του στον 7ο αιώνα π.Χ., ενώ έχουν προταθεί και χρονολογήσεις στον 6ο αιώνα ή ακόμη και προς το τέλος του 6ου και τις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Η διαφωνία δεν είναι δευτερεύουσα: επηρεάζει την αξιολόγηση της σχέσης του έργου με τις μετακινήσεις των Κιμμερίων, τις γνώσεις των Ελλήνων για τις ευρασιατικές στέπες και τη διαμόρφωση της ιωνικής γεωγραφικής και εθνογραφικής παράδοσης.

   Ο Ivantchik, ειδικότερα, επανεξέτασε τη χρονολόγηση του ποιήματος και υποστήριξε ότι ορισμένα δεδομένα μπορούν να οδηγήσουν σε μεταγενέστερη χρονολόγηση από εκείνη που συνήθως προτιμά η έρευνα. Η πρότασή του δεν αποτελεί οριστική λύση, αλλά δείχνει ότι η χρονολόγηση δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στις αρχαίες βιογραφικές παραδόσεις για τον Αριστέα. Πρέπει να συνυπολογίζονται οι λεκτικές αντιστοιχίες, οι ιστορικές αναφορές και η πιθανότητα μεταγενέστερης επεξεργασίας του υλικού.

   Παράλληλα, η σχέση της Ἀριμάσπειας με την ιωνική γεωγραφία είναι καθοριστική. Ο Bolton αντιμετώπισε το ποίημα ως έργο που επηρέασε τη μεταγενέστερη γεωγραφική παράδοση, αλλά θεώρησε επίσης πιθανό ορισμένα αποσπάσματα να έχουν διαμορφωθεί υπό την επίδραση αυτής της παράδοσης. Οι επικριτές του, αντιθέτως, επισημαίνουν ότι οι λεκτικές και θεματικές αντιστοιχίες με άλλους αρχαϊκούς ποιητές μπορεί να αποτελούν ενδείξεις πραγματικής πρώιμης κυκλοφορίας του έργου και όχι μεταγενέστερης πλαστογράφησης. Η διαφωνία αυτή παραμένει κεντρική για τη φιλολογική αξιολόγηση των αποσπασμάτων.

 

. τι μπορεί να ανασυντεθεί με σχετική ασφάλεια;

   Από τη συνεξέταση των παραπάνω προσεγγίσεων προκύπτει ότι η Ἀριμάσπεια μπορεί να ανασυντεθεί με σχετική ασφάλεια ως ποίημα που συνέδεε την περιήγηση σε απομακρυσμένες βόρειες περιοχές με την περιγραφή λαών και θαυμαστών όντων. Οι Ισσηδόνες, οι Αριμασποί και οι γρύπες αποτελούν βασικά στοιχεία της γεωγραφικής παράδοσης που ο Ηρόδοτος συνδέει με τον Αριστέα. Η σύγκρουση Αριμασπών και γρυπών για την κατοχή του χρυσού αποτελεί, επίσης, κεντρικό μοτίβο της μεταγενέστερης πρόσληψης του ποιήματος.

   Αντίθετα, δεν είναι δυνατόν να ανασυντεθεί με βεβαιότητα η ακριβής σειρά των επεισοδίων, η πλήρης διαδρομή του αφηγητή ή η έκταση στην οποία η Υπερβορεία αποτελούσε μέρος του αρχικού ποιητικού σχεδίου. Επίσης, δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι ο Αριστέας υπήρξε αποκλειστικά ιστορικός περιηγητής ή, αντίθετα, αποκλειστικά μυθική μορφή. Η ιστορική περιήγηση, η ποιητική αυτοπαρουσίαση και η θρησκευτική παράδοση μπορεί να συνυπήρχαν εξαρχής ή να συγχωνεύθηκαν σταδιακά.

   Συνεπώς, η ανασύνθεση του Bolton αποτελεί το βασικό σημείο εκκίνησης για την κριτική εξέταση του υλικού, ενώ ο Ivantchik προσφέρει σημαντική αντίρρηση στην αμφισβήτηση της αυθεντικότητας των αποσπασμάτων. Οι Meuli και Dodds αναδεικνύουν τη θρησκευτική και εκστατική διάσταση της παράδοσης, ο West εξετάζει την πιθανότητα ηροδότειας εξορθολογιστικής επεξεργασίας, και ο Bondzhev επιχειρεί μια νεότερη σύνθεση της αφηγηματικής διαδρομής προς τον απώτατο Βορρά. Οι προσεγγίσεις αυτές δεν αποτελούν ισοδύναμες ή αμοιβαία αποκλειόμενες θεωρίες· απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα για το ίδιο αποσπασματικά σωζόμενο έργο.

 

Ενδεικτική βιβλιογραφία

  η μονογραφία του J. D. P. Bolton, Aristeas of Proconnesus (Oxford: Clarendon Press, 1962),

  το άρθρο του A. I. Ivantchik, «La datation du poème l’Arimaspée d’Aristéas de Proconnèse», L’Antiquité Classique 62 (1993), 35–67.

  Για το θρησκευτικό και σαμανιστικό πλαίσιο τα:

 K. Meuli, «Scythica», Hermes 70 (1935),

 E. R. Dodds, The Greeks and the Irrational (1951).

   Για τη νεότερη ανασύνθεση της πορείας του Αριστέα προς την Υπερβορεία:

 Asen Bondzhev, «Aristeas’ Journey to Hyperborea», Open Journal for Studies in Philosophy 7.1 (2023), 1–8.

 

    

 

 

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΓΡΑΦΟΣ

eleftherografos.blogspot.com

[ ανάρτηση 18 Οκτωβρίου 2026 : 

Αριμάσπεια

η αναφορά στον Ηρόδοτο

και σε άλλες πηγές

Αρχαιογνωσία ]

 

 

 

αναπαραγωγή ανάρτησης

 

  

 

 

Λόγος Έμφρων

logosemfron.blogspot.com

[ ανάρτηση 21 Οκτωβρίου 2026 ;

Αριμάσπεια

η αναφορά στον Ηρόδοτο

και σε άλλες πηγές

η ανασύνθεση της υπόθεσης του έπους

Αρχαιογνωσία

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ]